Serverni birinchi kuni to'g'ri sozlash yarim ish, xolos. Vaqt o'tishi bilan yangi xizmatlar o'rnatiladi, vaqtinchalik ochilgan portlar yopilmay qoladi, dasturchilar almashadi va eski kalitlar serverda qolib ketadi. Shuning uchun xavfsizlikni muntazam tekshiriladigan ro'yxat sifatida yuritish qulay. Quyidagi checklist Ubuntu yoki Debian asosidagi VPS uchun yozilgan va har bir bandda holatni tekshiradigan buyruq berilgan.
Kirish nazorati
Serverga kim va qanday kira olishi xavfsizlikning birinchi qatlami. Root nomidan to'g'ridan-to'g'ri kirish yopilgan, parol bilan autentifikatsiya o'chirilgan va faqat SSH kalitlari ishlatilayotgan bo'lishi kerak. Haqiqiy, ya'ni barcha konfiguratsiya fayllari birlashtirilgandan keyingi sozlamani quyidagi buyruq ko'rsatadi:
sudo sshd -T | grep -E 'permitrootlogin|passwordauthentication'
Natijada permitrootlogin no va passwordauthentication no chiqishi kerak. Keyin har bir foydalanuvchining ruxsat etilgan kalitlarini ko'rib chiqing. Loyihadan ketgan dasturchi yoki eski noutbukning kaliti ~/.ssh/authorized_keys faylida qolib ketishi juda ko'p uchraydigan holat. Kalitlarga izoh, masalan egasining ismi va qurilma nomi yozib qo'yilsa, ularni tozalash ancha oson bo'ladi.
sudo cat /home/*/.ssh/authorized_keys /root/.ssh/authorized_keys 2>/dev/null
getent group sudo
Ikkinchi buyruq sudo huquqiga ega foydalanuvchilarni ko'rsatadi. Sayt ishlaydigan xizmatlar, masalan PHP-FPM jarayonlari, sudo huquqisiz alohida foydalanuvchi ostida ishlashi lozim.
Tarmoq va ochiq portlar
Serverda tinglayotgan har bir port hujum uchun potentsial kirish nuqtasi. Tashqi tarmoqqa faqat haqiqatan kerakli xizmatlar ochiq bo'lishi kerak: odatda SSH, HTTP va HTTPS. Quyidagi ikki buyruq serverda nima tinglayotganini va fayrvol nimaga ruxsat berayotganini ko'rsatadi:
sudo ss -tulpn
sudo ufw status numbered
ss natijasida 0.0.0.0 yoki [::] manzilida tinglayotgan har bir xizmatga e'tibor bering: u barcha tarmoq interfeyslarida ochiq degani. MySQL, PostgreSQL, Redis va ilova serverlari faqat 127.0.0.1 manzilida tinglashi kerak. MySQL uchun bu bind-address = 127.0.0.1 sozlamasi bilan beriladi. Bazaga uzoqdan ulanish zarur bo'lsa, portni hammaga ochish o'rniga SSH tunnel ishlatish yoki fayrvolda faqat aniq IP manzilga ruxsat berish xavfsizroq.
Yangilanishlar
Ma'lum zaifliklar ko'pincha allaqachon chiqarilgan yangilanishlar bilan yopiladi, shuning uchun yangilanmagan server eng oson nishon hisoblanadi. Avtomatik xavfsizlik yangilanishlari yoqilganini va kutilayotgan paketlar qolmaganini tekshiring:
systemctl status unattended-upgrades
apt list --upgradable
ls /var/run/reboot-required 2>/dev/null && echo "Qayta yuklash kerak"
Tizim paketlaridan tashqari ilova qatlamini ham unutmang. WordPress, Joomla yoki OpenCart kabi tizimlar va ularning plaginlari server paketlari bilan yangilanmaydi. Serverlarga qilinadigan hujumlarning katta qismi aynan eski plaginlar va CMS versiyalaridan boshlanadi. Har oylik tekshiruvda saytdagi barcha komponentlarning versiyasini ko'rib chiqing va ishlatilmayotgan plaginlarni o'chirib emas, butunlay olib tashlang.
Parol tanlash va shubhali faollikka qarshi himoya
fail2ban yoki shunga o'xshash vosita ko'p marta muvaffaqiyatsiz uringan manzillarni vaqtincha bloklaydi va loglar shovqinini kamaytiradi. U ishlayotganini va qaysi manzillar bloklanganini tekshiring. Shuningdek, oxirgi muvaffaqiyatli kirishlarni ko'rib chiqing: tanish bo'lmagan vaqt yoki manzildan kirish darhol tekshirilishi kerak bo'lgan belgi.
sudo fail2ban-client status sshd
last -a | head -20
sudo journalctl -u ssh --since "7 days ago" | grep -i accepted
Ba'zi tizimlarda SSH xizmati ssh emas, sshd nomi bilan ishlaydi, shunda buyruqdagi nomni moslashtiring. Ishlayotgan jarayonlar ro'yxatida ham g'alati nomlar yoki protsessorni doimiy band qilayotgan noma'lum dasturlar bo'lmasligi kerak. Buni top yoki htop bilan ko'rish mumkin.
Fayllar va ruxsatlar
Sayt fayllari egasi va ruxsatlari to'g'ri bo'lishi kerak. Odatiy qoida: papkalar uchun 755, fayllar uchun 644, maxfiy konfiguratsiya fayllari, masalan wp-config.php yoki .env, uchun yanada qattiqroq ruxsat. Hech qachon 777 ishlatmang. Bundan tashqari, .env va .git papkasi brauzer orqali ochilmasligini tekshiring, chunki ularda baza parollari va API kalitlari bo'lishi mumkin:
curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}\n" https://example.uz/.env
curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}\n" https://example.uz/.git/config
Ikkala so'rov ham 403 yoki 404 qaytarishi kerak. 200 chiqsa, veb-server sozlamalarida bu fayllarga kirishni darhol yoping. Yuklash papkalarida PHP fayllari bajarilmasligini ta'minlash ham foydali, chunki zararli skriptlar ko'pincha aynan shu yerga joylanadi.
Zaxira nusxa: faqat bor bo'lishi yetmaydi
Zaxira nusxa xavfsizlikning oxirgi himoya chizig'i. Server buzilsa, shifrlovchi zararli dastur tushsa yoki administrator xato qilsa, faqat ishlaydigan nusxa yordam beradi. Muhim qoidalar oddiy: nusxa serverning o'zidan tashqarida saqlanishi, avtomatik ravishda olinishi va vaqti-vaqti bilan haqiqatan tiklab ko'rilishi kerak. Faqat o'sha serverning diskida turgan nusxa server bilan birga yo'qoladi.
Misol uchun, Farg'onadagi xususiy maktab o'quvchilar baholarini saqlaydigan tizimni VPS'da yuritadi. Har kecha baza mysqldump bilan eksport qilinadi va boshqa joydagi xotiraga yuboriladi. Oyiga bir marta administrator shu nusxani sinov serveriga tiklab, tizim ochilishini tekshiradi. Bir marta disk nosozligi yuz berganda maktab bir kunlik ma'lumotdan boshqa hech narsani yo'qotmadi, chunki tiklash jarayoni oldindan sinab ko'rilgan edi.
Kuzatuv va ogohlantirish
Muammoni erta sezish uning oqibatlarini keskin kamaytiradi. Kamida uch narsani kuzatib boring: sayt javob berayotganmi, disk qancha to'lgan va server yuklamasi odatdagidanmi. Tashqi monitoring xizmati sayt to'xtaganda xabar beradi, disk va yuklamani esa oddiy buyruqlar bilan tekshirish mumkin:
df -h
uptime
sudo journalctl -p err --since today
Diskning to'lib qolishi ko'pincha loglar yoki eski zaxira nusxalar tufayli bo'ladi va baza ishdan chiqishiga olib keladi. SSL sertifikatlar avtomatik yangilanayotganini ham tekshirib qo'ying, masalan certbot ishlatilsa sudo certbot renew --dry-run bilan.
Qisqa jadval: har oy nimani ko'rish kerak
| Soha | Tekshiruv | Kutilgan natija |
|---|---|---|
| SSH | sshd -T | root va parol bilan kirish yopiq |
| Kalitlar | authorized_keys | faqat amaldagi xodimlar kalitlari |
| Portlar | ss -tulpn | bazalar faqat 127.0.0.1 da |
| Yangilanish | apt list --upgradable | kutilayotgan xavfsizlik paketlari yo'q |
| Ilova | CMS va plagin versiyalari | hammasi yangilangan |
| Zaxira | sinov tiklash | oxirgi nusxa ochiladi |
| Disk | df -h | yetarli bo'sh joy bor |
Agar bu ishlarning barchasini o'zingiz yuritish og'ir bo'lsa, oddiy saytlar uchun server xavfsizligini provayder boshqaradigan umumiy hosting yaxshiroq tanlov bo'lishi mumkin. sayt.uz'da VPS va hosting xizmatlari kabinetdan boshqariladi, savollar bo'lsa texnik yordamga tiket orqali murojaat qilish mumkin.