Серверни биринчи куни тўғри созлаш ярим иш, холос. Вақт ўтиши билан янги хизматлар ўрнатилади, вақтинчалик очилган портлар ёпилмай қолади, дастурчилар алмашади ва эски калитлар серверда қолиб кетади. Шунинг учун хавфсизликни мунтазам текшириладиган рўйхат сифатида юритиш қулай. Қуйидаги чеклист Ubuntu ёки Debian асосидаги VPS учун ёзилган ва ҳар бир бандда ҳолатни текширадиган буйруқ берилган.
Кириш назорати
Серверга ким ва қандай кира олиши хавфсизликнинг биринчи қатлами. Root номидан тўғридан-тўғри кириш ёпилган, парол билан аутентификация ўчирилган ва фақат SSH калитлари ишлатилаётган бўлиши керак. Ҳақиқий, яъни барча конфигурация файллари бирлаштирилгандан кейинги созламани қуйидаги буйруқ кўрсатади:
sudo sshd -T | grep -E 'permitrootlogin|passwordauthentication'
Натижада permitrootlogin no ва passwordauthentication no чиқиши керак. Кейин ҳар бир фойдаланувчининг рухсат этилган калитларини кўриб чиқинг. Лойиҳадан кетган дастурчи ёки эски ноутбукнинг калити ~/.ssh/authorized_keys файлида қолиб кетиши жуда кўп учрайдиган ҳолат. Калитларга изоҳ, масалан эгасининг исми ва қурилма номи ёзиб қўйилса, уларни тозалаш анча осон бўлади.
sudo cat /home/*/.ssh/authorized_keys /root/.ssh/authorized_keys 2>/dev/null
getent group sudo
Иккинчи буйруқ sudo ҳуқуқига эга фойдаланувчиларни кўрсатади. Сайт ишлайдиган хизматлар, масалан PHP-FPM жараёнлари, sudo ҳуқуқисиз алоҳида фойдаланувчи остида ишлаши лозим.
Тармоқ ва очиқ портлар
Серверда тинглаётган ҳар бир порт ҳужум учун потенциал кириш нуқтаси. Ташқи тармоққа фақат ҳақиқатан керакли хизматлар очиқ бўлиши керак: одатда SSH, HTTP ва HTTPS. Қуйидаги икки буйруқ серверда нима тинглаётганини ва файрвол нимага рухсат бераётганини кўрсатади:
sudo ss -tulpn
sudo ufw status numbered
ss натижасида 0.0.0.0 ёки [::] манзилида тинглаётган ҳар бир хизматга эътибор беринг: у барча тармоқ интерфейсларида очиқ дегани. MySQL, PostgreSQL, Redis ва илова серверлари фақат 127.0.0.1 манзилида тинглаши керак. MySQL учун бу bind-address = 127.0.0.1 созламаси билан берилади. Базага узоқдан уланиш зарур бўлса, портни ҳаммага очиш ўрнига SSH туннел ишлатиш ёки файрволда фақат аниқ IP манзилга рухсат бериш хавфсизроқ.
Янгиланишлар
Маълум заифликлар кўпинча аллақачон чиқарилган янгиланишлар билан ёпилади, шунинг учун янгиланмаган сервер энг осон нишон ҳисобланади. Автоматик хавфсизлик янгиланишлари ёқилганини ва кутилаётган пакетлар қолмаганини текширинг:
systemctl status unattended-upgrades
apt list --upgradable
ls /var/run/reboot-required 2>/dev/null && echo "Qayta yuklash kerak"
Тизим пакетларидан ташқари илова қатламини ҳам унутманг. WordPress, Joomla ёки OpenCart каби тизимлар ва уларнинг плагинлари сервер пакетлари билан янгиланмайди. Серверларга қилинадиган ҳужумларнинг катта қисми айнан эски плагинлар ва CMS версияларидан бошланади. Ҳар ойлик текширувда сайтдаги барча компонентларнинг версиясини кўриб чиқинг ва ишлатилмаётган плагинларни ўчириб эмас, бутунлай олиб ташланг.
Парол танлаш ва шубҳали фаолликка қарши ҳимоя
fail2ban ёки шунга ўхшаш восита кўп марта муваффақиятсиз уринган манзилларни вақтинча блоклайди ва логлар шовқинини камайтиради. У ишлаётганини ва қайси манзиллар блокланганини текширинг. Шунингдек, охирги муваффақиятли киришларни кўриб чиқинг: таниш бўлмаган вақт ёки манзилдан кириш дарҳол текширилиши керак бўлган белги.
sudo fail2ban-client status sshd
last -a | head -20
sudo journalctl -u ssh --since "7 days ago" | grep -i accepted
Баъзи тизимларда SSH хизмати ssh эмас, sshd номи билан ишлайди, шунда буйруқдаги номни мослаштиринг. Ишлаётган жараёнлар рўйхатида ҳам ғалати номлар ёки процессорни доимий банд қилаётган номаълум дастурлар бўлмаслиги керак. Буни top ёки htop билан кўриш мумкин.
Файллар ва рухсатлар
Сайт файллари эгаси ва рухсатлари тўғри бўлиши керак. Одатий қоида: папкалар учун 755, файллар учун 644, махфий конфигурация файллари, масалан wp-config.php ёки .env, учун янада қаттиқроқ рухсат. Ҳеч қачон 777 ишлатманг. Бундан ташқари, .env ва .git папкаси браузер орқали очилмаслигини текширинг, чунки уларда база пароллари ва API калитлари бўлиши мумкин:
curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}\n" https://example.uz/.env
curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}\n" https://example.uz/.git/config
Иккала сўров ҳам 403 ёки 404 қайтариши керак. 200 чиқса, веб-сервер созламаларида бу файлларга киришни дарҳол ёпинг. Юклаш папкаларида PHP файллари бажарилмаслигини таъминлаш ҳам фойдали, чунки зарарли скриптлар кўпинча айнан шу ерга жойланади.
Захира нусха: фақат бор бўлиши етмайди
Захира нусха хавфсизликнинг охирги ҳимоя чизиғи. Сервер бузилса, шифрловчи зарарли дастур тушса ёки администратор хато қилса, фақат ишлайдиган нусха ёрдам беради. Муҳим қоидалар оддий: нусха сервернинг ўзидан ташқарида сақланиши, автоматик равишда олиниши ва вақти-вақти билан ҳақиқатан тиклаб кўрилиши керак. Фақат ўша сервернинг дискида турган нусха сервер билан бирга йўқолади.
Мисол учун, Фарғонадаги хусусий мактаб ўқувчилар баҳоларини сақлайдиган тизимни VPS'да юритади. Ҳар кеча база mysqldump билан экспорт қилинади ва бошқа жойдаги хотирага юборилади. Ойига бир марта администратор шу нусхани синов серверига тиклаб, тизим очилишини текширади. Бир марта диск носозлиги юз берганда мактаб бир кунлик маълумотдан бошқа ҳеч нарсани йўқотмади, чунки тиклаш жараёни олдиндан синаб кўрилган эди.
Кузатув ва огоҳлантириш
Муаммони эрта сезиш унинг оқибатларини кескин камайтиради. Камида уч нарсани кузатиб боринг: сайт жавоб бераётганми, диск қанча тўлган ва сервер юкламаси одатдагиданми. Ташқи мониторинг хизмати сайт тўхтаганда хабар беради, диск ва юкламани эса оддий буйруқлар билан текшириш мумкин:
df -h
uptime
sudo journalctl -p err --since today
Дискнинг тўлиб қолиши кўпинча логлар ёки эски захира нусхалар туфайли бўлади ва база ишдан чиқишига олиб келади. SSL сертификатлар автоматик янгиланаётганини ҳам текшириб қўйинг, масалан certbot ишлатилса sudo certbot renew --dry-run билан.
Қисқа жадвал: ҳар ой нимани кўриш керак
| Соҳа | Текширув | Кутилган натижа |
|---|---|---|
| SSH | sshd -T | root ва парол билан кириш ёпиқ |
| Калитлар | authorized_keys | фақат амалдаги ходимлар калитлари |
| Портлар | ss -tulpn | базалар фақат 127.0.0.1 да |
| Янгиланиш | apt list --upgradable | кутилаётган хавфсизлик пакетлари йўқ |
| Илова | CMS ва плагин версиялари | ҳаммаси янгиланган |
| Захира | синов тиклаш | охирги нусха очилади |
| Диск | df -h | етарли бўш жой бор |
Агар бу ишларнинг барчасини ўзингиз юритиш оғир бўлса, оддий сайтлар учун сервер хавфсизлигини провайдер бошқарадиган умумий хостинг яхшироқ танлов бўлиши мумкин. sayt.uz'да VPS ва хостинг хизматлари кабинетдан бошқарилади, саволлар бўлса техник ёрдамга тикет орқали мурожаат қилиш мумкин.