Компания домен портфелини бошқариш: тартиб, жавобгарлик ва назорат

Кўпчилик компания битта домен билан бошлайди, лекин йиллар ўтиб бу сон сезилмай ўсиб боради. Реклама кампанияси учун алоҳида ном олинади, янги маҳсулотга ўз домени керак бўлади, ҳимоя учун .com варианти ва хато ёзилган номлар рўйхатдан ўтказилади. Бир кун келиб маълум бўладики, компанияда ўн бешта домен бор, уларнинг бир қисми собиқ ходимнинг шахсий аккаунтида, бир қисмининг муддати қачон тугашини ҳеч ким билмайди. Домен портфелини бошқариш айнан шундай тартибсизликнинг олдини олиш учун керак.

Портфель нимадан иборат бўлади

Домен портфели деганда компанияга тегишли барча домен номлари ва улар билан боғлиқ маълумотлар тушунилади. Бунга асосий сайт домени, корпоратив почта ишлайдиган домен, маҳсулот ёки акция учун олинган қўшимча номлар ва фақат ҳимоя учун сақланаётган вариантлар киради. Ҳар бир доменнинг ўз вазифаси бор ва бу вазифа аниқ ёзиб қўйилмаса, кейинроқ қайси домен муҳим, қайси бири ортиқча эканини ажратиш қийинлашади.

Портфелни бошқариш фақат доменлар рўйхатини сақлаш эмас. Бу ҳар бир ном учун ким жавобгар эканини, қачон узайтирилишини, қайси DNS серверларга уланганини ва ундан нима учун фойдаланилаётганини билиш демакдир. Шунда домен тасодифан ўчиб қолмайди, ходим ишдан кетганда кириш ҳуқуқлари йўқолмайди ва ҳар йили кераксиз номларга пул тўланмайди.

Домен реестрини юритиш

Биринчи қадам барча доменларни битта жадвалга йиғишдир. Бу оддий электрон жадвал бўлиши мумкин, муҳими у битта жойда сақлансин ва бир нечта масъул ходимга очиқ бўлсин. Жадвалда камида қуйидаги устунлар бўлиши фойдали:

Жадвалдаги маълумот ҳақиқатга мос эканини вақти-вақти билан текшириб туриш керак. Бунинг учун буйруқ қаторидаги оддий воситалар етарли: WHOIS орқали тугаш санаси ва регистратор ҳолати, dig орқали эса NS ва MX ёзувлари кўрилади. Бир нечта доменни бирданига текшириш учун кичик скрипт ёзиш мумкин:

for d in misol.uz misol.com misol-shop.uz; do
  echo "== $d"
  dig +short NS "$d"
  dig +short MX "$d"
done

Домен кимнинг номига расмийлаштирилган

Портфель бошқарувидаги энг кўп учрайдиган ва энг қимматга тушадиган хато доменни ходим ёки ташқи дастурчи номига рўйхатдан ўтказишдир. Бошида бу қулай туюлади, чунки ишни тезроқ бажариш керак эди. Аммо ўша одам ишдан кетса ёки алоқа узилса, компания ўз доменини қайтариб олиш учун узоқ ва ноқулай жараённи бошдан кечириши мумкин. Шунинг учун барча муҳим доменлар компаниянинг ўз номига расмийлаштирилгани ва контакт маълумотлари долзарб экани текширилиши керак.

Контакт электрон почтаси ҳам алоҳида эътибор талаб қилади. Домен бўйича хабарномалар, тугаш ҳақидаги эслатмалар ва тасдиқлаш хатлари шу манзилга келади. Агар у собиқ ходимнинг шахсий почтаси бўлса, муҳим хат ҳеч кимга етиб бормайди. Энг яхши ечим domains@misol.uz каби умумий манзил очиб, уни бир нечта масъул ходимга йўналтиришдир.

Муддатларни назорат қилиш

Домен муддати тугаб қолиши кутилмаган, лекин жуда кенг тарқалган муаммодир. Сайт очилмай қолади, почта хатларни қабул қилишни тўхтатади ва мижозлар компания ёпилиб қолди деб ўйлаши мумкин. Бунинг олдини олишнинг энг ишончли йўли автоматик узайтиришни ёқиш ва ҳисобда етарли маблағ борлигини кузатишдир. sayt.uz кабинетида ҳар бир домен учун автоматик узайтиришни ёқиш мумкин, бу эса битта ходимнинг хотирасига боғлиқликни камайтиради.

Автоматик узайтириш билан бирга ички эслатма тизими ҳам бўлиши керак. Масалан, жадвалда тугашига 60 кун қолган доменлар ажралиб кўринадиган қилиб белгиланади ва масъул ходим ҳар ойнинг биринчи кунида рўйхатни кўздан кечиради. Муҳим доменларни бир йилга эмас, бир неча йилга узайтириш ҳам хавфни камайтиради, айниқса асосий сайт ва почта ишлайдиган ном учун.

Кириш ҳуқуқлари ва хавфсизлик

Домен бошқарув панелига кириш ҳуқуқи компаниянинг энг қимматли калитларидан биридир. Ким DNS ёзувларини ўзгартира олса, у сайтни бошқа серверга йўналтириши ёки почтани ўз қўлига олиши мумкин. Шунинг учун аккаунт пароли кучли бўлиши, иложи бўлса икки босқичли тасдиқлаш ёқилиши ва паролни билган одамлар сони минимал бўлиши лозим. Ходим ишдан кетганда унинг кириш ҳуқуқлари дарҳол бекор қилиниши ва парол алмаштирилиши керак.

DNS ўзгаришларини қайд этиб бориш ҳам фойдали одат. Ҳар сафар ёзув қўшилганда ёки ўзгартирилганда, ким, қачон ва нима учун ўзгартиргани жадвалга ёки ички ёзувларга киритилади. Бирор нарса ишламай қолса, бу тарих муаммонинг сабабини тез топишга ёрдам беради.

Амалий мисол: хусусий клиника

Тошкентдаги бир хусусий клиникани тасаввур қилайлик. Унинг асосий сайти misolklinika.uz, почтаси ҳам шу доменда ишлайди. Йиллар давомида лаборатория натижалари учун misollab.uz, болалар бўлими акцияси учун misolbolalar.uz ва ҳимоя мақсадида misolklinika.com олинган. Аудит ўтказилганда маълум бўлдики, акция домени икки йилдан бери ишлатилмайди, лаборатория домени эса сайтни яратган дастурчининг номига расмийлаштирилган.

Клиника раҳбарияти лаборатория доменини компания номига ўтказишни биринчи вазифа қилиб белгилади, чунки бу домен орқали беморлар натижаларни кўради. Аксия домени асосий сайтга 301 йўналтирилди ва бир йил кузатилди: ундан трафик деярли келмагани учун кейинги узайтиришдан воз кечилди. Ҳимоя домени эса сақлаб қолинди ва асосий сайтга йўналтирилди. Натижада портфел ихчамлашди, ҳар бир номнинг вазифаси ва жавобгари аниқ бўлди.

Қачон домендан воз кечиш мумкин

Ҳар бир домен ҳар йили пул талаб қилади, шунинг учун портфелни мунтазам қайта кўриб чиқиш керак. Агар домен бир йилдан ортиқ вақт давомида трафик келтирмаса, унга ҳаволалар йўқ бўлса ва у бренд ҳимояси учун муҳим бўлмаса, уни узайтирмаслик мумкин. Аммо воз кечишдан олдин у қаерда ишлатилганини текширинг: эски босма рекламаларда, визиткаларда ёки ҳамкорлар сайтларида ҳавола қолган бўлиши мумкин. Шунингдек, бўшатилган доменни бошқа биров олиб, сизнинг эски мижозларингизни чалғитиши эҳтимолини ҳам ҳисобга олинг.

Портфелни йилига бир марта тўлиқ кўриб чиқиш одатини киритинг. Бу учрашувда ҳар бир домен бўйича учта саволга жавоб берилади: у ҳозир нима учун керак, кимнинг номида ва кимнинг назоратида, ва кейинги йили уни сақлаш зарурми. Шу оддий тартиб доменлар билан боғлиқ кутилмаган муаммоларнинг аксариятини олдиндан бартараф этади.