Tas-IX'да сайт тезлигини ўлчаш: буйруқлар ва натижаларни тушуниш

Сайт эгаси кўпинча "сайтим секин" деган шикоятни эшитади, лекин бу секинлик қаердан келаётганини билмайди. Муаммо сервердами, тармоқдами ёки саҳифанинг ўзидами - буни аниқлаш учун ўлчаш керак. Ўзбекистондаги аудитория учун ишлайдиган сайтларда Tas-IX омили алоҳида аҳамиятга эга. Ушбу мақолада сайт тезлигини Tas-IX нуқтаи назаридан қандай ўлчаш, қайси буйруқлардан фойдаланиш ва олинган рақамларни қандай тушуниш ҳақида батафсил гаплашамиз.

Tas-IX нима ва у тезликка қандай таъсир қилади

Tas-IX - Ўзбекистондаги интернет провайдерлари ва маълумот марказлари ўзаро трафик алмашадиган миллий тармоқ. Агар сайт жойлашган сервер ва фойдаланувчининг провайдери иккаласи ҳам Tas-IX'га уланган бўлса, маълумот мамлакат ичида қисқа йўл билан ўтади. Акс ҳолда сўров халқаро канал орқали чет элдаги тармоқ тугунларидан айланиб қайтиши мумкин. Бу фарқ айниқса жавоб вақтида, яъни пинг ва биринчи байтгача кетган вақтда яққол кўринади.

Шуни ёдда тутиш керакки, Tas-IX фақат тармоқ йўлини қисқартиради. Агар саҳифангиз 8 мегабайтли расмлар ва ўнлаб скриптлар юкласа ёки сервер PHP кодни секин бажарса, энг яхши тармоқ ҳам вазиятни тўлиқ тузата олмайди. Шунинг учун ўлчашни босқичма-босқич олиб бориш керак: аввал тармоқ, кейин сервер жавоби, охирида саҳифанинг ўзи.

1-босқич: тармоқ йўлини текшириш

Биринчи навбатда фойдаланувчи ва сервер ўртасидаги йўл қандай эканини кўринг. Бунинг учун пинг ва traceroute ёки ундан ҳам қулайроқ mtr воситасидан фойдаланилади. mtr ҳар бир оралиқ тугун бўйича йўқотиш ва кечикишни кўрсатади, бу эса муаммо айнан қайси бўғинда пайдо бўлаётганини аниқлашга ёрдам беради.

# Linux / macOS
mtr -rwc 50 example.uz
traceroute example.uz

# Windows
tracert example.uz
ping -n 20 example.uz

Натижаларни ўқишда бир нечта нарсага эътибор беринг. Маҳаллий сервер билан Tas-IX орқали уланишда пинг одатда бир неча миллисекунддан ўнлаб миллисекундгача бўлади. Агар Тошкентдан Тошкентдаги серверга пинг юзлаб миллисекунд бўлса ва traceroute'да йўл чет элдаги тугунлардан ўтаётгани кўринса, демак трафик Tas-IX орқали эмас, халқаро канал орқали кетяпти. Оралиқ тугунлардаги кичик йўқотиш кўпинча муҳим эмас, чунки баъзи роутерлар пингга паст устуворлик билан жавоб беради. Муҳими - охирги тугундаги, яъни сервернинг ўзидаги йўқотиш ва кечикиш.

2-босқич: сервер жавобини бўлаклаб ўлчаш

Тармоқ яхши бўлса ҳам сайт секин бўлиши мумкин. Буни curl ёрдамида аниқлаш қулай, чунки у сўров вақтини босқичларга бўлиб беради: DNS қидирув, TCP уланиш, TLS келишув ва биринчи байтни олиш. Аввал форматни файлга ёзиб, кейин уни ишлатамиз:

cat > curl-format.txt <<'EOF'
   DNS:      %{time_namelookup}s
   Ulanish:  %{time_connect}s
   TLS:      %{time_appconnect}s
   TTFB:     %{time_starttransfer}s
   Jami:     %{time_total}s
EOF

curl -o /dev/null -s -w "@curl-format.txt" https://example.uz/

Ҳар бир қатор нимани англатишини тушуниш муҳим. DNS вақти катта бўлса, доменингизнинг ном серверлари секин жавоб беряпти ёки фойдаланувчининг DNS резолвери узоқда. Уланиш вақти тармоқ кечикишини кўрсатади ва пинг билан тахминан мос келиши керак. TLS вақти SSL келишуви учун кетган вақт. TTFB эса сервер саҳифани тайёрлаб, биринчи байтни юборгунича ўтган вақт. Агар уланиш тез-у, TTFB билан уланиш орасидаги фарқ катта бўлса, муаммо тармоқда эмас, балки сервердаги код, маълумотлар базаси ёки кешнинг йўқлигида.

Битта ўлчов тасодифий бўлиши мумкин, шунинг учун сўровни бир неча марта такрорланг:

for i in $(seq 1 10); do
  curl -o /dev/null -s -w "%{time_starttransfer}\n" https://example.uz/
done

3-босқич: саҳифанинг тўлиқ юкланиши

Сервер тез жавоб берса ҳам, фойдаланувчи саҳифани кўриши учун браузер расмлар, шрифтлар, CSS ва JavaScript файлларни юклаши керак. Буни браузернинг ишлаб чиқувчи воситаларидаги Network бўлимида кўриш мумкин. Саҳифани кеш ўчирилган ҳолда қайта юкланг ва қайси файллар энг кўп вақт олаётганини кўринг. Кўпинча энг катта муаммо ташқи ресурслар бўлади: чет элдаги сервердан юкланадиган шрифт, видео плеер ёки чат виджети. Сизнинг сайтингиз Tas-IX'да бўлса ҳам, бу ташқи файллар халқаро канал орқали келади ва саҳифани секинлаштиради.

Амалий мисол: Тошкентдаги онлайн дўкон

Тошкентдаги маиший техника дўкони эгаси харидорлардан сайт кечқурун секин очилаётгани ҳақида шикоят олди. Аввал mtr билан текширилди: сервер маҳаллий, пинг 5-10 миллисекунд атрофида, йўқотиш йўқ. Демак, тармоқ айбдор эмас. Кейин curl билан бош саҳифа ўлчанди: уланиш тез эди, лекин TTFB бир неча сониягача етарди. Таҳлил шуни кўрсатдики, бош саҳифадаги "энг кўп сотилганлар" блоки ҳар сафар маълумотлар базасига оғир сўров юборарди. Саҳифа кеши ёқилиб, сўровга индекс қўшилгач, TTFB сезиларли даражада қисқарди. Шундан сўнг Network бўлимида чет элдан юкланаётган иккита шрифт аниқланди ва улар сайтнинг ўзига кўчирилди.

Бу мисол муҳим хулосани кўрсатади: ўлчашсиз муаммони нотўғри жойда қидириш осон. Дўкон эгаси дастлаб хостингни алмаштирмоқчи эди, ҳолбуки сабаб кодда эди.

Тўғри ўлчаш учун маслаҳатлар

• Ўлчовни VPN ўчирилган ҳолда ўтказинг, акс ҳолда трафик чет эл орқали йўналтирилади ва натижа бузилади.
• Камида икки хил провайдердан, масалан уй интернетидан ва мобил интернетдан текширинг.
• Кундузи ва кечқурун, тармоқ энг кўп юкланган пайтда алоҳида ўлчанг.
• Натижаларни ёзиб боринг: ўзгартиришдан олдинги ва кейинги рақамларни солиштириш энг ишончли далил.
• Бош саҳифа билан бирга энг оғир саҳифаларни ҳам, масалан каталог ёки қидирув натижаларини синанг.

Натижа ёмон чиқса нима қилиш керак

Агар mtr трафик чет эл орқали кетаётганини кўрсатса, натижаларни сақлаб, хостинг провайдерингизга юборинг. Баъзан муаммо фойдаланувчининг провайдерида бўлади ва уни фақат ўша провайдер ҳал қила олади, лекин аниқ traceroute натижаси муаммони тез топишга ёрдам беради. Агар TTFB катта бўлса, кешни ёқинг, ортиқча плагинларни ўчиринг ва секин сўровларни таҳлил қилинг. sayt.uz хостингида серверлар Ўзбекистонда ва Tas-IX тармоғига уланган, шунинг учун тармоқ қисмида одатда муаммо бўлмайди; саволлар туғилса, ўлчов натижаларини sayt.uz техник ёрдамига тикет орқали юборишингиз мумкин.