Sayt oçilmayapti, poçta kelmayapti yoki yangi DNS yozuvi «hali işlamayapti» degan şikoyat çiqqanda, birinçi savol doim bir xil: domen hozir aslida nimani körsatyapti? Bu savolga taxmin bilan emas, aniq javob bilan javob beriş uçun ikkita klassik vosita bor: dig va nslookup. Ular töğridan-töğri DNS serverga sörov yuboradi va javobni heç qanday bezaksiz körsatadi. Bu maqolada ikkala vositadan amalda qanday foydalaniş, javobni qanday öqiş va eng köp uçraydigan muammolarni qanday aniqlaşni körib çiqamiz.
Vositalarni qayerdan oliş mumkin
nslookup Windows, macOS va köpçilik Linux tizimlarida oldindan örnatilgan böladi, şuning uçun u tezkor tekşiruv uçun qulay. dig esa macOS'da tayyor holda keladi, Linux'da esa köpinça alohida paket sifatida örnatiladi. Windows foydalanuvçilari diğni BIND paketining Windows versiyasi tarkibida yoki WSL (Windows içidagi Linux muhiti) orqali işlatişi mumkin:
# Debian / Ubuntu
sudo apt install dnsutils
# RHEL / AlmaLinux / Rocky
sudo dnf install bind-utils
Ikkala vosita ham bir xil işni bajaradi, lekin dig javobni töliqroq va tuzilmali körsatadi, şu sababli administratorlar uni afzal köradi. nslookup esa oddiy, Windows'da hamma joyda mavjud va mijoz kompyuterida tezda nimanidir tekşiriş kerak bölganda juda qöl keladi.
dig bilan birinçi sörov va javobni öqiş
Eng oddiy sörov domen nomi va yozuv turidan iborat. Agar tur körsatilmasa, dig A yozuvini söraydi. Quyidagi çiqişda javobning asosiy qismlari körinadi:
; <<>> DiG 9.18.28 <<>> sizningdomen.uz A
;; Got answer:
;; ->>HEADER<<- opcode: QUERY, status: NOERROR, id: 41872
;; flags: qr rd ra; QUERY: 1, ANSWER: 1, AUTHORITY: 0, ADDITIONAL: 1
;; QUESTION SECTION:
;sizningdomen.uz. IN A
;; ANSWER SECTION:
sizningdomen.uz. 3600 IN A 203.0.113.10
;; Query time: 24 msec
;; SERVER: 192.168.1.1#53(192.168.1.1) (UDP)
Bu yerda eng muhim qatorlar uçta. status sörov natijasini bildiradi: NOERROR hammasi joyida degani, NXDOMAIN bunday nom mavjud emasligini, SERVFAIL esa server javob bera olmaganini anglatadi. ANSWER SECTION qismida yozuvning özi turadi va ikkinçi ustundagi raqam (bu misolda 3600) TTL, ya'ni javob neça soniya keşda saqlanişini körsatadi. SERVER qatori esa javob qaysi DNS serverdan kelganini bildiradi, bu yerda u uydagi router.
flags qatoriga ham e'tibor bering. qr bu javob ekanini, rd va ra rekursiya söralgani va ruxsat etilganini bildiradi. Agar sörov töğridan-töğri domenning öz nameserveriga yuborilsa, javobda aa (authoritative answer) bayroği paydo böladi. Bu javob keşdan emas, balki zona egasining serveridan kelganini tasdiqlaydi.
Kundalik işda kerak böladigan dig buyruqlari
Amalda köpinça töliq çiqiş kerak bölmaydi va +short parametri faqat natijaning özini qaytaradi. Quyidagi buyruqlar töplami domen böyiça deyarli barça savollarni yopadi:
dig sizningdomen.uz A +short
dig sizningdomen.uz AAAA +short
dig www.sizningdomen.uz CNAME +short
dig sizningdomen.uz MX +short
dig sizningdomen.uz TXT +short
dig sizningdomen.uz NS +short
dig sizningdomen.uz SOA +short
dig -x 203.0.113.10 +short
Oxirgi buyruq teskari sörov (PTR) bölib, IP manzilga qaysi nom biriktirilganini körsatadi. Bu ayniqsa poçta serverlarini tekşirişda muhim, çunki köplab qabul qiluvçi serverlar yuboruvçi IP ning PTR yozuviga qaraydi. Çiqişni qisqa, lekin TTL bilan körmoqçi bölsangiz, +noall +answer juftligidan foydalaning.
Muayyan serverdan söraş va zanjirni kuzatiş
Standart holatda dig tizim rezolveridan foydalanadi, ammo @ belgisi bilan istalgan serverni körsatiş mumkin. Bu turli rezolverlarning javoblarini soliştiriş yoki özgariş domenning nameserverida allaqaçon borligini tekşiriş uçun zarur. +trace esa sörovni ildiz serverlaridan boşlab, .uz zonasi orqali domenning nameserverigaça bosqiçma-bosqiç kuzatadi va delegatsiya qayerda uzilayotganini körsatadi:
dig @8.8.8.8 sizningdomen.uz A +short
dig @1.1.1.1 sizningdomen.uz A +short
dig NS sizningdomen.uz +short
dig @<nameserver-nomi> sizningdomen.uz A +norec
dig +trace sizningdomen.uz
nslookup: Windows'dagi tezkor yordamçi
nslookup'ning sintaksisi biroz boşqaça: yozuv turi -type= parametri bilan beriladi, server esa domen nomidan keyin yoziladi. Javobda «Non-authoritative answer» degan yozuv çiqsa, bu xato emas, şunçaki javob rezolver keşidan kelganini bildiradi:
nslookup sizningdomen.uz
nslookup -type=mx sizningdomen.uz
nslookup -type=txt sizningdomen.uz
nslookup -type=ns sizningdomen.uz
nslookup sizningdomen.uz 8.8.8.8
nslookup interaktiv rejimda ham işlaydi: buyruqni argumentlarsiz işga tuşirasiz va keyin bir neçta sörovni ketma-ket yozasiz. Bu bir domenning turli yozuvlarini ketma-ket tekşirişda qulay:
nslookup
> set type=mx
> sizningdomen.uz
> set type=txt
> sizningdomen.uz
> exit
Amaliy misol: maktab saytiga poçta kelmayapti
Toşkentdagi xususiy maktab öz domeniga korporativ poçta ulagan, lekin ota-onalarning xatlari yetib kelmayapti. Administrator avval dig sizningdomen.uz MX +short buyruğini bajaradi va MX yozuvi eski poçta xizmatini körsatib turganini köradi: poçta xizmati almaştirilgan, DNS esa yangilanmagan. MX tuzatilgaç, dig sizningdomen.uz TXT +short bilan SPF yozuvini tekşiradi va unda yangi poçta serveri yöqligini aniqlaydi. Ikkala yozuv töğrilangaç, administrator özgarişni avval domenning nameserveridan, keyin ommaviy rezolverlardan sörab, yangi qiymatlar hamma joyda körinişini kuzatadi.
Natijalarni qanday talqin qiliş kerak
Agar domenning nameserveri yangi qiymatni qaytarsa-yu, ommaviy rezolver eskisini körsatsa, sabab keşda: TTL tugaşini kutiş kifoya va heç narsani qayta özgartiriş şart emas. Agar nameserverning özi ham eski qiymatni bersa, demak özgariş saqlanmagan yoki notöğri zonaga kiritilgan. NXDOMAIN javobi domen nomi xato yozilganini yoki domen delegatsiya qilinmaganini, masalan muddati tugaganini körsatişi mumkin.
SERVFAIL köpinça nameserver javob bermayotganini yoki DNSSEC imzolarida muammo borligini bildiradi. DNSSEC'ga boğliqligini tekşiriş uçun sörovga +cd parametrini qöşib köring: u bilan javob kelsa, muammo imzo tekşiruvida. Bunday holatda domen sozlamalaridagi DS yozuvi va zonadagi kalitlar mosligini körib çiqiş kerak. sayt.uz mijozlari DNS yozuvlarini kabinet orqali tahrirlaydi va yuqoridagi buyruqlar har bir özgarişdan keyin natijani mustaqil tekşiriş imkonini beradi.