DNS zonasi domeningizga tegişli barça yozuvlar töplamidir: sayt qaysi IP manzilda turgani, poçta qaysi serverga borişi, SPF, DKIM va DMARC yozuvlari, turli xizmatlar uçun tasdiqlaş kodlari. Bu yozuvlar odatda yillar davomida asta-sekin töplanadi va ularning töliq röyxati heç kimning qölida bölmaydi. DNS boşqa provayderga köçirilganda yoki katta özgariş qilinganda bitta unutilgan yozuv poçtaning töxtaşiga yoki tölov tizimi bilan integratsiyaning buzilişiga olib kelişi mumkin. Şu sababli zonani töğri eksport qiliş va yangi joyga xatosiz import qiliş muhim könikmadir.
Zona fayli nimadan iborat
Zona faylining standart körinişi BIND formati deb ataladi va u deyarli barça DNS dasturlari va panellari tomonidan tuşuniladi. Faylda har bir qator bitta yozuvni bildiradi: nom, yaşaş vaqti (TTL), sinf, tur va qiymat. Boşida odatda $ORIGIN va $TTL körsatmalari turadi, keyin zonaning asosiy parametrlarini saqlovçi SOA yozuvi va nom serverlari röyxati keladi.
$ORIGIN example.uz.
$TTL 3600
@ IN SOA ns1.provayder.uz. hostmaster.example.uz. (
2026110401 ; serial
3600 ; refresh
900 ; retry
1209600 ; expire
300 ) ; minimum
@ IN NS ns1.provayder.uz.
@ IN NS ns2.provayder.uz.
@ IN A 203.0.113.10
www IN CNAME example.uz.
@ IN MX 10 mail.example.uz.
mail IN A 203.0.113.20
@ IN TXT "v=spf1 ip4:203.0.113.20 ~all"
_dmarc IN TXT "v=DMARC1; p=quarantine; rua=mailto:dmarc@example.uz"
Bu yerda @ belgisi domenning özini bildiradi. Nomlar oxiridagi nuqtaga alohida e'tibor bering: mail.example.uz. töliq nom, nuqtasiz mail esa avtomatik ravişda $ORIGIN ga qöşiladi. Nuqtani unutiş eng köp uçraydigan xatolardan biri bölib, natijada mail.example.uz.example.uz kabi notöğri nom hosil böladi.
Zonani eksport qiliş usullari
Panel orqali eksport
Köpçilik DNS provayderlari va hosting panellarida zonani fayl körinişida yuklab oliş imkoniyati bor. Bu eng işonçli usul, çunki fayl töliq böladi va siz bilmagan subdomenlar ham unga kiradi. Agar panelda bunday tugma bölmasa, yozuvlar jadvalini töliq köçirib olib, ularni yuqoridagi formatda qölda yozib çiqiş kerak böladi.
Zona uzatiş (AXFR)
DNS'da butun zonani bir sörov bilan oliş uçun AXFR mexanizmi mavjud. Lekin xavfsizlik sababli deyarli barça provayderlar uni begona manzillar uçun yopib qöyadi, çunki oçiq AXFR har kimga barça subdomenlaringizni körsatadi. Agar provayder sizning IP manzilingizga ruxsat bergan bölsa, buyruq quyidagiça böladi:
dig AXFR example.uz @ns1.provayder.uz > example.uz.zone
Yozuvlarni sörovlar bilan yiğiş
Panel ham, AXFR ham bölmasa, yozuvlarni turlari böyiça alohida söraş qoladi. ANY turidagi sörovga bugungi kunda köp serverlar töliq javob bermaydi, şuning uçun har bir turni alohida söraş kerak. Bu usulning asosiy kamçiligi şundaki, siz faqat nomini biladigan yozuvlarni topa olasiz. Şu sababli DKIM selektorlari, _dmarc, autodiscover, tasdiqlaş yozuvlari kabi nomlarni oldindan röyxatga oling.
for t in A AAAA MX TXT CAA NS; do
echo "== $t"; dig +noall +answer $t example.uz
done
dig +noall +answer TXT _dmarc.example.uz
dig +noall +answer TXT default._domainkey.example.uz
dig +noall +answer A www.example.uz
Faylni tekşiriş
Import qilişdan oldin zona faylini sintaksis xatolariga tekşiriş foydali. BIND paketidagi named-checkzone vositasi faylni öqib, xatolar va notöğri nomlarni körsatadi. U Linux'da odatda bind9-utils yoki bind-utils paketi bilan örnatiladi.
named-checkzone example.uz example.uz.zone
# zone example.uz/IN: loaded serial 2026110401
# OK
Bundan taşqari faylni köz bilan ham körib çiqing: uzun DKIM kaliti bölaklari töğri birlaşganmi, TXT qiymatlaridagi qöştirnoqlar yopilganmi, domenning özi uçun CNAME yozuvi yöqmi. Domen ildizida CNAME standart böyiça taqiqlangan, çunki u yerda SOA va NS yozuvlari turadi.
Yangi joyga import qiliş
Import paytida SOA va NS yozuvlarini eski fayldan köçirmang. Ular yangi provayder tomonidan avtomatik yaratiladi va yangi nom serverlarini körsatişi kerak. Eski NS yozuvlarini qoldirsangiz, zona içida qarama-qarşi ma'lumot paydo böladi. Qolgan yozuvlarni esa panelning import funksiyasi orqali yoki birma-bir qöşing. Importdan keyin yangi nom serverlarini töğridan-töğri sörab, natijani eskisi bilan soliştiring. Bu bosqiçda domen hali eski NS'da turadi, şuning uçun sayt va poçta işlaşiga heç narsa ta'sir qilmaydi.
for t in A MX TXT; do
diff <(dig +short $t example.uz @ns1.eski.uz | sort) \
<(dig +short $t example.uz @ns1.yangi.uz | sort) && echo "$t: mos"
done
Köçiriş kunini rejalaştiriş
Nom serverlarini almaştirişdan bir-ikki kun oldin eski zonadagi muhim yozuvlarning TTL qiymatini, masalan, 300 soniyaga tuşiring. Şunda biror xato çiqsa, uni tuzatiş tez tarqaladi. Şuni ham biliş kerakki, NS yozuvlarining özi domen zonasining yuqori darajasida saqlanadi va ularning keş muddati sizning TTL'ingizga boğliq emas, şuning uçun töliq ötiş bir neça soatdan bir-ikki kungaça çözilişi mumkin. Agar domenda DNSSEC yoqilgan bölsa, köçirişdan oldin uni töğri öçiriş yoki yangi provayder kalitlari bilan qayta sozlaş şart, aks holda domen butunlay oçilmay qolişi mumkin.
Misol: Buxorodagi mehmonxona
Buxorodagi oilaviy mehmonxona saytini va poçtasini yangi hostingga köçirmoqçi. Uning zonasida sayt, poçta, onlayn bron tizimi uçun subdomen, qidiruv tizimi tasdiqlaş yozuvi va tölov xizmati uçun TXT kod bor. Administrator eski paneldan zonani eksport qiladi, faylni named-checkzone bilan tekşiradi va undan SOA hamda NS yozuvlarini olib taşlab, yangi panelga import qiladi. Keyin yuqoridagi taqqoslaş skripti bilan eski va yangi serverlar bir xil javob berayotganini tasdiqlaydi. Faqat şundan keyin nom serverlari almaştiriladi va bron tizimi ham, poçta ham uzilişsiz işlaşda davom etadi.
sayt.uz kabinetidagi DNS bölimida yozuvlarni qöşib bölgaç, ularni yangi nom serverlariga töğridan-töğri dig sörovi yuborib tekşiriş va şundan keyingina domen sozlamalarida NS'ni özgartiriş tavsiya etiladi.