🔐
Xavfsizlik

Laravel ilovasi xavfsizligi: debug rejim, APP_KEY va .env himoyasi

22.11.2026
← Barça maqolalar

Laravel PHP dunyosidagi eng maşhur freymvorklardan biri va u xavfsizlik böyiça köp işni dasturçi örniga bajaradi: sörovlarni CSRF tokeni bilan tekşiradi, ma'lumotlar bazasiga sörovlarni parametrlar orqali yuboradi, parollarni xeşlaydi, cookie fayllarini şifrlaydi. Şunga qaramay Laravel ilovalari buziladi va buning sababi deyarli har doim freymvorkning özida emas, balki uni serverga qanday joylaştirilganida böladi. Uşbu maqolada işçi serverga çiqarişdan oldin albatta tekşirilişi kerak bölgan sozlamalarni körib çiqamiz.

Misol: klinikaga yoziliş tizimi

Faraz qilaylik, Namangandagi xususiy klinika uçun bemorlar onlayn navbatga yoziladigan Laravel ilovasi yaratildi va navbat.example.uz manzilida işga tuşdi. Ilovada bemorlarning ismi, telefon raqami va qaysi şifokorga yozilgani saqlanadi. Dasturçi loyihani öz kompyuteridagi sozlamalar bilan serverga köçirdi: .env faylida debug rejim yoqiq qoldi, sayt ildizi sifatida public emas, loyihaning asosiy papkasi körsatildi. Bu ikki xato birgalikda şuni anglatadiki, istalgan taşrifçi ma'lumotlar bazasi parolini körişi mumkin edi. Quyidagi qadamlar aynan şunday vaziyatning oldini oladi.

Sayt ildizi faqat public papka bölişi kerak

Laravel loyihasida brauzer körişi kerak bölgan yagona papka public. Unda index.php, CSS, JavaScript va rasmlar turadi. Qolgan hamma narsa, jumladan .env, storage, vendor va config papkalari veb orqali oçilmasligi lozim. Agar hostingda sayt ildizini özgartiriş imkoni bölsa, uni töğridan-töğri public papkaga yönaltiring. ISPmanager panelida bu veb-domen sozlamalaridagi ildiz katalog maydoni orqali qilinadi.

/home/klinika/navbat/          # Laravel loyihasi
/home/klinika/navbat/public/   # sayt ildizi shu yerga ko'rsatiladi

curl -I https://navbat.example.uz/.env

Oxirgi buyruq 404 yoki 403 qaytarişi kerak. Agar fayl mazmuni körinsa, bu eng yuqori darajadagi muammo: undagi barça parollarni darhol almaştiriş kerak böladi.

APP_KEY nima va nega uni sir saqlaş kerak

APP_KEY Laravel'ning asosiy şifrlaş kaliti. U şifrlangan cookie fayllar, sessiyalar, Crypt orqali şifrlangan ma'lumotlar va imzolangan havolalar uçun işlatiladi. Kalit sizib çiqsa, hujumçi cookie'larni soxtalaştirişi, imzolangan havolalarni özi yaratişi va şifrlangan maydonlarni oçişi mumkin. Laravel'ning eski versiyalarida sizib çiqqan kalit hatto masofadan kod bajarişga yöl oçgan holatlar ham ma'lum. Şuning uçun kalit heç qaçon Git omboriga tuşmasligi, har bir muhit uçun esa alohida bölişi kerak.

php artisan key:generate --show   # yangi kalitni ko'rsatadi, .env ga yozmaydi
php artisan key:generate          # .env dagi APP_KEY ni almashtiradi

Kalitni almaştirganda ehtiyot böling: barça foydalanuvçilar tizimdan çiqib ketadi va eski kalit bilan şifrlangan ma'lumotlar öqilmay qoladi. Laravel'ning yangi versiyalarida APP_PREVIOUS_KEYS özgaruvçisi bor, unga eski kalitni yozsangiz, ilova eski ma'lumotlarni oçişda davom etadi. Kalit sizib çiqqan bölsa, almaştiriş majburiy; şunçaki ehtiyot uçun almaştirmoqçi bölsangiz, oldin şifrlangan ustunlar bor-yöqligini tekşiring.

.env va işçi muhit sozlamalari

Işçi serverdagi .env fayli dasturçining kompyuteridagi nusxadan farq qilişi kerak. Eng muhim qatorlar quyidagilar:

APP_ENV=production
APP_DEBUG=false
APP_URL=https://navbat.example.uz
LOG_LEVEL=warning
SESSION_SECURE_COOKIE=true

APP_DEBUG=true qoldirilsa, xato yuz berganda Laravel batafsil sahifa körsatadi va unda muhit özgaruvçilari, fayl yöllari va sörov tafsilotlari çiqişi mumkin. Bu mavzu şunçalik muhimki, unga alohida maqola bağişlaganmiz. Sozlamalarni özgartirgandan keyin konfiguratsiya keşini yangilaşni unutmang, aks holda ilova eski qiymatlar bilan işlaşda davom etadi.

composer install --no-dev --optimize-autoloader
php artisan config:cache
php artisan route:cache

.env fayliga faqat sayt egasi öqiy oladigan ruxsat bering, masalan chmod 600 .env. storage va bootstrap/cache papkalari yoziş uçun oçiq bölişi kerak, ammo 777 beriş şart emas.

Kod darajasidagi odatiy xatolar

Freymvork himoyasini dasturçi özi çetlab ötişi mumkin. Eng köp uçraydigan holat mass assignment: model sörovdagi barça maydonlarni qabul qilsa, foydalanuvçi formaga is_admin kabi maydonni qöşib yuborişi mumkin. Modelda $fillable röyxatini aniq yozing va $request->all() örniga tekşirilgan ma'lumotlardan foydalaning.

// Xavfli
Appointment::create($request->all());

// To'g'ri
$data = $request->validate([
    'doctor_id' => 'required|exists:doctors,id',
    'phone'     => 'required|string|max:20',
]);
Appointment::create($data);

Ikkinçi xavf xom SQL sörovlar. DB::raw yoki whereRaw içiga foydalanuvçi kiritgan qiymatni töğridan-töğri qöşmang, buning örniga parametr belgilaridan foydalaning. Uçinçisi Blade şablonlarida {!! !!} orqali tekşirilmagan matnni çiqariş, bu XSS hujumiga yöl oçadi. CSRF himoyasini ham istisno röyxatiga ortiqça marşrutlar qöşib zaiflaştirmang; faqat haqiqatan taşqi xizmatdan keladigan sörovlar, masalan tölov tizimi xabarnomalari, istisno bölişi mumkin.

Kiriş sahifasi va qöşimça paketlar

Laravel'ning tayyor autentifikatsiya paketlari kiriş urinişlarini çeklaydi, ammo özingiz yozgan kiriş yoki SMS kod yuboriş marşrutlarida throttle middleware'ini qöşişni unutmang. Aks holda botlar parolni tanlaşi yoki SMS yuboriş orqali sizga xarajat keltirişi mumkin. Telescope yoki Debugbar kabi diagnostika paketlari işçi serverda öçirilgan yoki faqat administratorlarga oçiq bölişi kerak, çunki ular sörovlar, sessiyalar va SQL sörovlarini töliq körsatadi.

composer audit

Bu buyruq örnatilgan paketlarda ma'lum zaifliklar bor-yöqligini tekşiradi. Uni har bir yangilaşdan oldin işga tuşiriş odat bölişi kerak. Laravel ilovasini sayt.uz hostingida yoki VPS'da joylaştirsangiz ham, bu tekşiruvlar bir xil: server qançalik yaxşi bölmasin, ilova sozlamalari uçun dasturçi javobgar.

Öxşaş maqolalar

🧩 Composer paketlarini xavfsizlik uçun tekşiriş: PHP loyiha egasi uçun qöllanma 🈲 SEO spam hujumi: Google'da saytingiz nomidan begona yaponça sahifalar çiqyapti 🐘 PHP'dagi kritik zaifliklar: yangilaşni nega keçiktirmaslik kerak 📚 OJS jurnal saytini himoyalaş: yangilaş, fayllar va botlardan himoya
🌐 Til
🇺🇿 O⁠'zbek 🇺🇿 Özbek (yangi) ✓ 🇺🇿 Ўзбек 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English