🔐
Хавфсизлик

Laravel иловаси хавфсизлиги: debug режим, APP_KEY ва .env ҳимояси

22.11.2026
← Барча мақолалар

Laravel PHP дунёсидаги энг машҳур фреймворклардан бири ва у хавфсизлик бўйича кўп ишни дастурчи ўрнига бажаради: сўровларни CSRF токени билан текширади, маълумотлар базасига сўровларни параметрлар орқали юборади, паролларни хешлайди, cookie файлларини шифрлайди. Шунга қарамай Laravel иловалари бузилади ва бунинг сабаби деярли ҳар доим фреймворкнинг ўзида эмас, балки уни серверга қандай жойлаштирилганида бўлади. Ушбу мақолада ишчи серверга чиқаришдан олдин албатта текширилиши керак бўлган созламаларни кўриб чиқамиз.

Мисол: клиникага ёзилиш тизими

Фараз қилайлик, Намангандаги хусусий клиника учун беморлар онлайн навбатга ёзиладиган Laravel иловаси яратилди ва navbat.example.uz манзилида ишга тушди. Иловада беморларнинг исми, телефон рақами ва қайси шифокорга ёзилгани сақланади. Дастурчи лойиҳани ўз компьютеридаги созламалар билан серверга кўчирди: .env файлида debug режим ёқиқ қолди, сайт илдизи сифатида public эмас, лойиҳанинг асосий папкаси кўрсатилди. Бу икки хато биргаликда шуни англатадики, исталган ташрифчи маълумотлар базаси паролини кўриши мумкин эди. Қуйидаги қадамлар айнан шундай вазиятнинг олдини олади.

Сайт илдизи фақат public папка бўлиши керак

Laravel лойиҳасида браузер кўриши керак бўлган ягона папка public. Унда index.php, CSS, JavaScript ва расмлар туради. Қолган ҳамма нарса, жумладан .env, storage, vendor ва config папкалари веб орқали очилмаслиги лозим. Агар хостингда сайт илдизини ўзгартириш имкони бўлса, уни тўғридан-тўғри public папкага йўналтиринг. ISPmanager панелида бу веб-домен созламаларидаги илдиз каталог майдони орқали қилинади.

/home/klinika/navbat/          # Laravel loyihasi
/home/klinika/navbat/public/   # sayt ildizi shu yerga ko'rsatiladi

curl -I https://navbat.example.uz/.env

Охирги буйруқ 404 ёки 403 қайтариши керак. Агар файл мазмуни кўринса, бу энг юқори даражадаги муаммо: ундаги барча паролларни дарҳол алмаштириш керак бўлади.

APP_KEY нима ва нега уни сир сақлаш керак

APP_KEY Laravel'нинг асосий шифрлаш калити. У шифрланган cookie файллар, сессиялар, Crypt орқали шифрланган маълумотлар ва имзоланган ҳаволалар учун ишлатилади. Калит сизиб чиқса, ҳужумчи cookie'ларни сохталаштириши, имзоланган ҳаволаларни ўзи яратиши ва шифрланган майдонларни очиши мумкин. Laravel'нинг эски версияларида сизиб чиққан калит ҳатто масофадан код бажаришга йўл очган ҳолатлар ҳам маълум. Шунинг учун калит ҳеч қачон Git омборига тушмаслиги, ҳар бир муҳит учун эса алоҳида бўлиши керак.

php artisan key:generate --show   # yangi kalitni ko'rsatadi, .env ga yozmaydi
php artisan key:generate          # .env dagi APP_KEY ni almashtiradi

Калитни алмаштирганда эҳтиёт бўлинг: барча фойдаланувчилар тизимдан чиқиб кетади ва эски калит билан шифрланган маълумотлар ўқилмай қолади. Laravel'нинг янги версияларида APP_PREVIOUS_KEYS ўзгарувчиси бор, унга эски калитни ёзсангиз, илова эски маълумотларни очишда давом этади. Калит сизиб чиққан бўлса, алмаштириш мажбурий; шунчаки эҳтиёт учун алмаштирмоқчи бўлсангиз, олдин шифрланган устунлар бор-йўқлигини текширинг.

.env ва ишчи муҳит созламалари

Ишчи сервердаги .env файли дастурчининг компьютеридаги нусхадан фарқ қилиши керак. Энг муҳим қаторлар қуйидагилар:

APP_ENV=production
APP_DEBUG=false
APP_URL=https://navbat.example.uz
LOG_LEVEL=warning
SESSION_SECURE_COOKIE=true

APP_DEBUG=true қолдирилса, хато юз берганда Laravel батафсил саҳифа кўрсатади ва унда муҳит ўзгарувчилари, файл йўллари ва сўров тафсилотлари чиқиши мумкин. Бу мавзу шунчалик муҳимки, унга алоҳида мақола бағишлаганмиз. Созламаларни ўзгартиргандан кейин конфигурация кешини янгилашни унутманг, акс ҳолда илова эски қийматлар билан ишлашда давом этади.

composer install --no-dev --optimize-autoloader
php artisan config:cache
php artisan route:cache

.env файлига фақат сайт эгаси ўқий оладиган рухсат беринг, масалан chmod 600 .env. storage ва bootstrap/cache папкалари ёзиш учун очиқ бўлиши керак, аммо 777 бериш шарт эмас.

Код даражасидаги одатий хатолар

Фреймворк ҳимоясини дастурчи ўзи четлаб ўтиши мумкин. Энг кўп учрайдиган ҳолат mass assignment: модел сўровдаги барча майдонларни қабул қилса, фойдаланувчи формага is_admin каби майдонни қўшиб юбориши мумкин. Моделда $fillable рўйхатини аниқ ёзинг ва $request->all() ўрнига текширилган маълумотлардан фойдаланинг.

// Xavfli
Appointment::create($request->all());

// To'g'ri
$data = $request->validate([
    'doctor_id' => 'required|exists:doctors,id',
    'phone'     => 'required|string|max:20',
]);
Appointment::create($data);

Иккинчи хавф хом SQL сўровлар. DB::raw ёки whereRaw ичига фойдаланувчи киритган қийматни тўғридан-тўғри қўшманг, бунинг ўрнига параметр белгиларидан фойдаланинг. Учинчиси Blade шаблонларида {!! !!} орқали текширилмаган матнни чиқариш, бу XSS ҳужумига йўл очади. CSRF ҳимоясини ҳам истисно рўйхатига ортиқча маршрутлар қўшиб заифлаштирманг; фақат ҳақиқатан ташқи хизматдан келадиган сўровлар, масалан тўлов тизими хабарномалари, истисно бўлиши мумкин.

Кириш саҳифаси ва қўшимча пакетлар

Laravel'нинг тайёр аутентификация пакетлари кириш уринишларини чеклайди, аммо ўзингиз ёзган кириш ёки SMS код юбориш маршрутларида throttle middleware'ини қўшишни унутманг. Акс ҳолда ботлар паролни танлаши ёки SMS юбориш орқали сизга харажат келтириши мумкин. Telescope ёки Debugbar каби диагностика пакетлари ишчи серверда ўчирилган ёки фақат администраторларга очиқ бўлиши керак, чунки улар сўровлар, сессиялар ва SQL сўровларини тўлиқ кўрсатади.

composer audit

Бу буйруқ ўрнатилган пакетларда маълум заифликлар бор-йўқлигини текширади. Уни ҳар бир янгилашдан олдин ишга тушириш одат бўлиши керак. Laravel иловасини sayt.uz хостингида ёки VPS'да жойлаштирсангиз ҳам, бу текширувлар бир хил: сервер қанчалик яхши бўлмасин, илова созламалари учун дастурчи жавобгар.

Ўхшаш мақолалар

🧩 Composer пакетларини хавфсизлик учун текшириш: PHP лойиҳа эгаси учун қўлланма 🈲 SEO спам ҳужуми: Google'да сайтингиз номидан бегона японча саҳифалар чиқяпти 🐘 PHP'даги критик заифликлар: янгилашни нега кечиктирмаслик керак 📚 OJS журнал сайтини ҳимоялаш: янгилаш, файллар ва ботлардан ҳимоя
🌐 Тил
🇺🇿 O⁠'zbek 🇺🇿 Özbek (yangi) 🇺🇿 Ўзбек ✓ 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English