Bir neça yil oldin ba'zi saytlarga kirganingizda brauzer manzil satrida qulf yonida kompaniyaning rasmiy nomi yaşil rangda yozilib turardi. Bu EV (Extended Validation, kengaytirilgan tekşiruv) sertifikatining belgisi edi va u köpinça banklar, yirik dökonlar va tölov tizimlarida uçrardi. Bugun Chrome, Firefox yoki Safari'da bunday yaşil yozuvni körmaysiz. Bu EV sertifikatlari yöq bölib ketdi degani emas, balki brauzer işlab çiqaruvçilari ularni alohida körsatişdan ataylab voz keçgan.
EV sertifikat aslida nimani tasdiqlaydi
Barça SSL sertifikatlari bir xil darajada şifrlaydi, farq faqat sertifikat markazi (CA) uni berişdan oldin nimani tekşirişida. DV (Domain Validation) sertifikatida faqat ariza beruvçi domenni boşqarişi tekşiriladi. OV (Organization Validation) da taşkilot mavjudligi ham köriladi. EV'da esa tekşiruv eng qat'iy: yuridik şaxsning röyxatdan ötganligi, faoliyat yuritayotgani, manzili va telefon orqali tasdiq, ariza bergan xodimning vakolati ham aniqlanadi.
Şu sababli EV uzoq vaqt "eng işonçli" sertifikat sifatida sotildi, yaşil nom esa bu işonçning foydalanuvçiga körinadigan ifodasi edi. Ğoya oddiy edi: fişing sayti domenni öxşatib olişi mumkin, lekin bankning rasmiy yuridik nomi bilan EV sertifikat ololmaydi, foydalanuvçi esa yaşil nomga qarab haqiqiy saytni ajratadi.
Nega brauzerlar yaşil nomni olib taşladi
Amalda bu ğoya kutilganidek işlamadi. Brauzer jamoalari ötkazgan tadqiqotlar foydalanuvçilarning aksariyati EV belgisi bor yoki yöqligiga e'tibor bermasligini, u yöqolganda ham xatti-harakatini özgartirmasligini körsatdi. Odamlar manzil satriga emas, sahifaning öziga qaraydi. Fişing sahifasi çiroyli bölsa, yaşil nomning yöqligi heç kimni töxtatmaydi.
Ikkinçi muammo nomlarning özida edi. Yuridik nom tekşiriladi, lekin u yagona emas: turli ştatlarda yoki mamlakatlarda bir xil nomli kompaniyalar röyxatdan ötişi mumkin. 2017-yilda xavfsizlik tadqiqotçisi AQŞning boşqa ştatida taniqli tölov kompaniyasi bilan bir xil nomli firma röyxatdan ötkazib, unga EV sertifikat olgani va brauzerda xuddi asl kompaniya nomi köringanini namoyiş qildi. Bu yaşil nom haqiqiy kompaniyani emas, şunçaki şu nomli qandaydir yuridik şaxsni tasdiqlaşini yaqqol körsatdi.
Uçinçi sabab mobil qurilmalar. Telefon ekranida manzil satri juda tor va uzun kompaniya nomi domenni siqib çiqarardi, domen esa foydalanuvçi uçun muhimroq ma'lumot. Natijada Safari 2018-yilda, Chrome 77 va Firefox 70 versiyalari 2019-yilda EV nomini manzil satridan olib taşladi. Keyinroq Chrome qulf belgisini ham neytral sozlamalar belgisiga almaştirdi, çunki qulf köpçilik tomonidan "sayt xavfsiz va işonçli" degan ma'noda notöğri tuşunilardi, holbuki u faqat ulaniş şifrlanganini bildiradi.
EV ma'lumotini hozir qayerdan köriş mumkin
EV sertifikatidagi taşkilot nomi yöqolmagan, u şunçaki çuqurroqqa köçgan. Brauzerda manzil satri çap tomonidagi belgini bosib, ulaniş haqidagi bölimni va sertifikat tafsilotlarini oçsangiz, "Subject" maydonida taşkilot nomi, röyxatdan ötgan davlati va röyxat raqami körinadi. Oddiy foydalanuvçi bunga deyarli heç qaçon qaramaydi, ammo mutaxassis uçun bu ma'lumot hali ham foydali.
Sertifikat turini terminalda ham aniqlaş mumkin. Quyidagi buyruq sertifikat egasi va siyosat identifikatorini çiqaradi:
echo | openssl s_client -connect example.uz:443 -servername example.uz 2>/dev/null \
| openssl x509 -noout -subject -ext certificatePolicies
CA/Browser Forum belgilagan identifikatorlar böyiça 2.23.140.1.1 EV'ni, 2.23.140.1.2.2 OV'ni, 2.23.140.1.2.1 esa DV'ni anglatadi. Masalan Let's Encrypt sertifikatida quyidagiga öxşaş natija çiqadi, ya'ni bu oddiy DV:
subject=CN=example.uz
X509v3 Certificate Policies:
Policy: 2.23.140.1.2.1
Misol: Toşkentdagi elektronika dökoni EV olişi kerakmi
Faraz qilaylik, Toşkentdagi maişiy texnika internet-dökoni misol.uz öz saytiga "işonçliroq körinsin" deb EV sertifikat sotib olişni öylayapti. Bir neça yil oldin bu mantiqli bölişi mumkin edi, çunki xaridor manzil satrida kompaniya nomini körardi. Bugun esa xaridor heç qanday farqni körmaydi: bepul Let's Encrypt bilan ham, qimmat EV bilan ham sayt bir xil körinadi va bir xil şifrlanadi.
Şu mablağni xaridor haqiqatan sezadigan narsalarga sarflaş foydaliroq. Saytda yuridik nom, STIR, manzil va işlaydigan telefon raqamining oçiq körsatilişi, aniq qaytariş şartlari, real mijozlar fikri, domen nomining qisqa va tuşunarli bölişi işonçni ança kuçliroq oşiradi. Poçta tomonida esa SPF, DKIM va DMARC'ni töğri sozlaş dökon nomidan soxta xatlar yuborilişini qiyinlaştiradi, bu fişingga qarşi EV'dan köra samaraliroq.
Qulf belgisi xavfsiz sayt degani emas
Bu özgarişlardan çiqadigan eng muhim saboq şuki, qulf belgisi va HTTPS faqat ulaniş şifrlanganini bildiradi. Bugun bepul sertifikat oliş bir neça daqiqalik iş bölgani uçun fişing saytlarining katta qismi ham HTTPS bilan işlaydi. Demak, foydalanuvçilarga "qulf bölsa xavfsiz" deb örgatiş notöğri, ularni domen nomini diqqat bilan öqişga, notaniş havolalardan kelgan tölov sahifalariga ehtiyot bölişga örgatiş kerak. Kompaniya tomonidan esa öz domenini qisqa va oson tanib olinadigan qiliş, öxşaş domenlarni oldindan röyxatdan ötkazib qöyiş işonçni köproq himoya qiladi.
EV qaçon hali ham ma'noga ega
EV butunlay foydasiz deb aytiş ham notöğri. Ba'zi bank yoki davlat hamkorlari şartnoma yoki içki talablarida taşkilot tasdiqlangan sertifikatni talab qilişi mumkin, bunday holatda OV yoki EV oliş majburiyatga aylanadi. Şuningdek, ayrim yirik kompaniyalar içki xavfsizlik siyosati tufayli EV'ni saqlab qoladi. Ammo bu qaror reklama yoki "foydalanuvçi köradi" degan umid asosida emas, aniq talab asosida qabul qilinişi kerak.
Köpçilik saytlar uçun esa avtomatik yangilanadigan DV sertifikat yetarli. sayt.uz hostingida Let's Encrypt sertifikati bepul örnatiladi va özi yangilanadi, şuning uçun muddati ötib qolgan sertifikat xavfi ham kamayadi. Hamkoringiz aniq OV yoki EV talab qilsa, qaysi variant mos kelişini sayt.uz kabinetidan yoki texnik yordam orqali aniqlaştiriş mumkin.