⏱️
Xavfsizlik

Google Authenticator va TOTP: bir martalik kodlar qanday işlaydi

18.11.2026
← Barça maqolalar

Köp xizmatlarda ikki bosqiçli tasdiqlaşni yoqmoqçi bölsangiz, sizga Google Authenticator, Microsoft Authenticator yoki şunga öxşaş ilovani örnatiş taklif qilinadi. Ilova ekranda har 30 soniyada yangilanib turadigan olti xonali kodni körsatadi va bu kod telefon internetga ulanmagan bölsa ham töğri işlaydi. Köpçilik uçun bu sehrdek tuyuladi: sayt va telefon bir-biri bilan aloqa qilmasa, qanday qilib bir xil kodni biladi? Javob TOTP deb ataladigan oçiq standartda yotadi va uni tuşuniş ilovadan töğri foydalanişga yordam beradi.

Umumiy sir va vaqt: TOTP'ning ikki tayançi

TOTP (Time-based One-Time Password) RFC 6238 standartida tasvirlangan va undan oldingi HOTP algoritmiga (RFC 4226) asoslanadi. Siz ikki bosqiçli tasdiqlaşni yoqqaningizda sayt tasodifiy maxfiy kalit yaratadi va uni QR kod körinişida körsatadi. Ilova QR kodni skanerlaganda bu sir telefonda saqlanadi, sayt esa öz nusxasini serverda saqlaydi. Şundan keyin ikkala tomon heç qaçon bir-biriga murojaat qilmaydi: har biri joriy vaqtni 30 soniyalik bölaklarga böladi, bölak raqamini sir bilan birga HMAC funksiyasidan ötkazadi va natijadan olti xonali son ajratib oladi. Sir va vaqt bir xil bölgani uçun kod ham bir xil çiqadi.

QR kod içida aslida oddiy matnli havola yozilgan böladi. U hisob nomi, xizmat nomi, maxfiy kalit va algoritm parametrlarini öz içiga oladi:

otpauth://totp/Misol:ali@misol.uz?secret=JBSWY3DPEHPK3PXP&issuer=Misol&algorithm=SHA1&digits=6&period=30

Bu yerdagi secret qiymati Base32 formatidagi sirning özi. Şu sababli QR kodni heç kimga körsatmang va skrinşotini olib, bulutli albomda saqlab qöymang: kim bu satrga ega bölsa, u sizning kodlaringizni ham yarata oladi.

Algoritm bir neça qator kodda

TOTP'ning içki işlaşini köriş uçun uni kutubxonasiz Python'da yozib çiqiş mumkin. Quyidagi funksiya joriy vaqt uçun kodni hisoblaydi va natijasi Authenticator ilovasidagi kod bilan mos keladi, agar ikkala qurilmada vaqt töğri bölsa:

import base64, hashlib, hmac, struct, time

def totp(secret_b32, step=30, digits=6):
    key = base64.b32decode(secret_b32.upper() + '=' * (-len(secret_b32) % 8))
    counter = int(time.time()) // step
    h = hmac.new(key, struct.pack('>Q', counter), hashlib.sha1).digest()
    offset = h[-1] & 0x0F
    code = (struct.unpack('>I', h[offset:offset + 4])[0] & 0x7FFFFFFF) % 10 ** digits
    return str(code).zfill(digits)

print(totp('JBSWY3DPEHPK3PXP'))

Körinib turibdiki, algoritmda tarmoq sörovi yoki maxfiy server yöq, faqat sir, soat va kriptografik xeş. Linux serverda xuddi şu kodni tayyor buyruq bilan ham oliş mumkin, bu skriptlaringizni tekşirişda qulay:

# Linux: joriy kodni terminalda olish (oathtool paketi)
oathtool --totp -b JBSWY3DPEHPK3PXP

# Server vaqti sinxronlanganini tekshirish
timedatectl status

Nega vaqt aniqligi şunçalik muhim

TOTP butunlay soatga tayangani uçun telefon yoki serverdagi vaqt bir-ikki daqiqa adaşsa, kodlar mos kelmay qoladi va foydalanuvçi "kod notöğri" xabarini köradi. Şuning uçun serverlar odatda bir qadam oldingi va keyingi kodni ham qabul qiladi, ya'ni taxminan 30 soniyalik farqqa toqat qilinadi. Telefonda vaqtni avtomatik sozlaş yoqilgan bölişi kerak, serverda esa NTP sinxronizatsiyasi işlab turişi şart. Agar kodlar doimo rad etilsa, birinçi navbatda qurilmadagi vaqt va vaqt mintaqasini tekşiring.

TOTP nimadan himoya qiladi, nimadan yöq

TOTP'ning SMS koddan asosiy ustunligi şundaki, kod telefonning içida yaratiladi va mobil tarmoq orqali uzatilmaydi. Şuning uçun SIM kartani almaştiriş hujumi yoki SMS'ni uşlab qoliş TOTP'ga ta'sir qilmaydi. Kod internetsiz ham işlaydi, bu esa xorijda yoki aloqa yomon joylarda qulay. Ammo TOTP fişingdan himoya qilmaydi: agar siz soxta saytga parol va joriy kodni kiritsangiz, hujumçi ularni darhol haqiqiy saytda işlatişi mumkin, çunki kod 30 soniya amal qiladi. Bundan töliq himoyani faqat domenga boğlangan passkey beradi.

Ilovani töğri ulaş va zaxira kodlar

Ikki bosqiçli tasdiqlaşni yoqayotganda köpçilik bitta muhim qadamni ötkazib yuboradi: zaxira kodlarni saqlaş. Sayt odatda QR kod bilan birga bir martalik zaxira kodlar röyxatini beradi. Ularni çop etib xavfsiz joyda saqlang yoki parol menejeriga yozib qöying. Telefon yöqolsa, buzilsa yoki ilova öçib ketsa, aynan şu kodlar hisobingizga qaytişning yagona yöli bölişi mumkin.

Misol: Toşkentdagi veb-studiya

Yakkasaroydagi kiçik veb-studiya öndan ortiq mijozning WordPress saytlarini qöllab-quvvatlaydi. Har bir saytning administrator paneli, domen va xosting boşqaruvi, poçta hamda kod ombori uçun alohida hisoblar bor. Bir kuni dasturçilardan birining işçi poçtasi paroli sizib çiqqan bazada paydo bölgani aniqlandi. Şundan keyin studiya barça hisoblarda TOTP'ni majburiy qildi, WordPress saytlarga ikki bosqiçli tasdiqlaş plaginini örnatdi va zaxira kodlarni jamoaviy parol menejerining alohida, çeklangan bölimida saqlay boşladi. Xodim işdan ketganda uning qurilmalaridagi TOTP yozuvlari endi heç narsa anglatmaydi, çunki studiya har bir hisobda ikki bosqiçli tasdiqlaşni qayta ulab, yangi sir yaratadi.

Domen va xosting kabi biznes uçun hal qiluvçi hisoblarda ham imkon qadar kuçli himoyani yoqing. Masalan, sayt.uz kabinetida qanday tasdiqlaş usullari mavjudligini profil sozlamalaridan yoki texnik yordam orqali aniqlab oliş mumkin.

Öz saytingizga TOTP qöşiş

Agar mijozlar kabinetini özingiz işlab çiqayotgan bölsangiz, TOTP'ni qöşiş qiyin emas. Har bir foydalanuvçi uçun tasodifiy sir yaratiladi, otpauth havolasidan QR kod yasaladi va foydalanuvçi birinçi kodni kiritib ulaşni tasdiqlaydi. Sirni bazada şifrlangan holda saqlang, bir marta işlatilgan kodni öşa 30 soniya içida qayta qabul qilmang va kod kiritiş urinişlarini çeklang. Python uçun pyotp kutubxonasi bilan asosiy qism bir neça qatordan iborat:

import pyotp

secret = pyotp.random_base32()          # foydalanuvchi uchun bir marta yaratiladi
totp = pyotp.TOTP(secret)
uri = totp.provisioning_uri(name='ali@misol.uz', issuer_name='Misol')
# uri dan QR kod yasab, foydalanuvchiga ko'rsatiladi

totp.verify(kiritilgan_kod, valid_window=1)   # +-30 soniya farqga ruxsat

Ulaş paytida foydalanuvçiga zaxira kodlar bering va ularni bazada parol kabi xeşlab saqlang. Ikki bosqiçli tasdiqlaşni öçiriş yoki yangi qurilmani ulaş kabi amallar uçun joriy TOTP kodi yoki parolni qayta sörang, aks holda hisobga bir marta kirgan hujumçi himoyani jimgina öçirib qöyişi mumkin.

Öxşaş maqolalar

🈲 SEO spam hujumi: Google'da saytingiz nomidan begona yaponça sahifalar çiqyapti 🐘 PHP'dagi kritik zaifliklar: yangilaşni nega keçiktirmaslik kerak 📚 OJS jurnal saytini himoyalaş: yangilaş, fayllar va botlardan himoya 🧪 Oçiq phpinfo() va unutilgan test fayllari: saytga qanday xavf tuğdiradi
🌐 Til
🇺🇿 O⁠'zbek 🇺🇿 Özbek (yangi) ✓ 🇺🇿 Ўзбек 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English