Domen sotib olayotganda ko'pchilik birinchi yil narxiga qaraydi va qarorni shu raqam asosida qabul qiladi. Ammo domen bir martalik xarid emas, u har yili uzaytirib boriladigan xizmat, shuning uchun haqiqiy xarajat bir necha yil davomida yig'iladigan summadan iborat bo'ladi. Ko'p registratorlar birinchi yilni chegirma bilan taklif qiladi, keyingi yillarda esa odatiy narx qo'llanadi. Bundan tashqari, transfer, muddati o'tgan domenni tiklash va ba'zi qo'shimcha xizmatlar alohida to'lanadi. Quyida qaysi to'lovlar oldindan ko'rinmasligini va ularni qanday hisobga olish kerakligini batafsil ko'rib chiqamiz.
Birinchi yil narxi va uzaytirish narxi o'rtasidagi farq
Chegirmali birinchi yil narxi registratorlar yangi mijoz jalb qilish uchun keng qo'llaydigan usul. Masalan, ba'zi xalqaro zonalarda birinchi yil uchun juda past narx ko'rsatilishi mumkin, lekin ikkinchi yildan boshlab uzaytirish narxi bir necha baravar yuqori bo'ladi. Bu aldov emas, chunki shartlar odatda tarif sahifasida yozilgan bo'ladi, ammo ular kichik harflar bilan berilgani uchun ko'pchilik e'tibor bermaydi. Shu sababli domen tanlashda har doim ikki raqamni yonma-yon solishtiring: ro'yxatdan o'tkazish narxi va uzaytirish narxi. Agar uzaytirish narxi ko'rsatilmagan bo'lsa, buni xariddan oldin aniqlab oling.
Uzoq muddatli xarajatni hisoblashning oddiy usuli bor: birinchi yil narxiga uzaytirish narxini rejalashtirilgan yillar sonidan bitta kam marta ko'paytirib qo'shing. Masalan, Toshkentdagi kichik qurilish mollari do'koni saytini kamida besh yil yuritmoqchi bo'lsa, unga bitta yilning emas, besh yilning jami summasi muhim. Ko'pincha birinchi yili biroz qimmatroq, lekin uzaytirish narxi barqaror bo'lgan zona besh yil ichida arzonroq chiqadi. Milliy .uz zonasida narx odatda yildan yilga keskin sakramaydi, lekin baribir joriy tarifni vaqti-vaqti bilan tekshirib turish foydali.
Premium domenlar: yuqori narx har yili takrorlanishi mumkin
Qisqa, mashhur so'zlardan iborat yoki tijorat qiymati yuqori deb topilgan nomlar ba'zi zonalarda premium toifaga kiritiladi. Premium domenni ro'yxatdan o'tkazish oddiy domendan ancha qimmat turadi, eng muhimi esa ko'p hollarda uzaytirish narxi ham premium darajada qoladi. Ya'ni bir marta katta summa to'lab, keyin oddiy narxda yuritaman deb o'ylash xato bo'lib chiqishi mumkin. Qidiruv natijasida domen yonida premium belgisi chiqsa, uzaytirish shartini alohida so'rang. Boshqa egadan qayta sotuv orqali sotib olingan domen esa boshqacha holat: u yerda bir martalik sotuv narxi to'lanadi, keyingi uzaytirish odatda zonaning oddiy narxida davom etadi.
Transfer: nima uchun to'lov olinadi va qachon to'siq bo'ladi
Domenni bir registratordan boshqasiga o'tkazish ko'pchilikka bepul jarayondek tuyuladi. Aslida xalqaro zonalarda (.com, .net, .org va boshqalar) transfer odatda pullik, lekin bu pul bekorga ketmaydi: transfer muvaffaqiyatli yakunlanganda domen muddati odatda bir yilga uzaytiriladi. Shuning uchun transfer narxini oldindan to'langan bir yillik uzaytirish deb qarash mumkin. Ammo e'tibor berish kerak bo'lgan joylar bor. Domen yaqinda ro'yxatdan o'tkazilgan, yaqinda ko'chirilgan yoki egasi ma'lumotlari o'zgartirilgan bo'lsa, ko'p zonalarda ma'lum muddat transfer bloklanadi va shoshilinch ko'chirish ishlamay qoladi.
Transferga tayyorgarlik ko'rishda quyidagilarni oldindan tekshirib qo'ying:
- domenda transfer taqiqi holati (clientTransferProhibited) o'chirilganmi;
- joriy registratordan avtorizatsiya kodi (EPP yoki Auth code) olinganmi;
- egasining elektron pochtasi ishlayaptimi, chunki tasdiqlash xati aynan shu manzilga keladi;
- domen muddati tugashiga yetarli vaqt qolganmi.
Domen holatini o'zingiz ham ko'rishingiz mumkin. Terminalda quyidagi buyruq domenning holatlari va tugash sanasini chiqaradi:
whois example.com | grep -iE "status|expir"Natijada clientTransferProhibited ko'rinsa, domen joriy registratorda qulflangan va avval qulfni olib tashlash kerak bo'ladi. Bu xavfsizlik chorasi, uni faqat transfer paytida vaqtincha o'chirish tavsiya etiladi.
Muddati o'tgan domenni tiklash eng qimmat to'lov
Eng katta kutilmagan xarajat odatda tiklash to'lovi bo'ladi. Xalqaro gTLD zonalarida domen muddati tugagach, avval registratorga bog'liq imtiyozli davr keladi va unda domenni ko'pincha odatiy narxda uzaytirish mumkin. Shu davr ham o'tib ketsa, domen reyestrda tiklash davriga (Redemption Grace Period) o'tadi, u odatda 30 kun davom etadi. Bu bosqichda domenni faqat alohida tiklash to'lovi evaziga qaytarish mumkin, bu to'lov oddiy uzaytirish narxidan bir necha baravar yuqori bo'ladi va ustiga uzaytirish narxi ham qo'shiladi. Tiklash davridan keyin domen bir necha kunlik o'chirish navbatiga tushadi, so'ng hamma uchun ochiq bo'lib qoladi.
Milliy zonalarda, jumladan .uz da, muddatlar va qoidalar xalqaro zonalardan farq qilishi mumkin, shuning uchun aniq shartlarni amaldagi reglamentdan yoki registratoringizdan bilib oling. Umumiy qoida esa bir xil: muddat o'tgandan keyin qancha kech harakat qilsangiz, domenni qaytarish shuncha qimmat va xavfli bo'ladi. Ayniqsa, mashhur nomlar o'chirilgan zahoti avtomatik tizimlar tomonidan egallab olinishi mumkin.
Kichik, lekin yig'ilib boradigan qo'shimcha xarajatlar
Ba'zi registratorlar asosiy narxga kirmaydigan xizmatlar uchun alohida haq oladi. Bularga egasi ma'lumotlarini WHOIS da yashirish, DNS xizmati, pochtani boshqa manzilga yo'naltirish yoki domen egasini o'zgartirish kirishi mumkin. Har biri alohida olinganda kichik summa bo'lib ko'rinadi, lekin bir necha domen va bir necha yil davomida sezilarli miqdorga yetadi. Narx xorijiy valyutada ko'rsatilgan bo'lsa, mahalliy karta bilan to'lashda bankning konvertatsiya xarajati ham qo'shiladi va yakuniy summa ko'rsatilganidan biroz farq qiladi.
Real misol tariqasida Samarqanddagi xususiy klinikani olaylik. Klinika ma'muri .com domenni xorijiy saytdan chegirmali narxda olgan, uzaytirish narxiga qaramagan va eslatma xatlari eski xodimning pochtasiga borgan. Uchinchi yili domen muddati o'tib ketdi, onlayn qabulga yozilish sahifasi ochilmay qoldi va muammo bir necha hafta o'tib sezildi. Domen tiklash davrida edi, shuning uchun klinika uzaytirish narxidan tashqari ancha katta tiklash to'lovini ham to'lashga majbur bo'ldi. Agar avtomatik uzaytirish yoqilgan va kontakt pochtasi yangilangan bo'lganda, bu xarajatning hammasi oldini olish mumkin edi.
Xarajatni oldindan nazorat qilish tartibi
- Xariddan oldin ro'yxatdan o'tkazish, uzaytirish va transfer narxini yonma-yon yozib chiqing.
- Domenni bir necha yilga birdaniga ro'yxatdan o'tkazish imkoniyatini ko'rib chiqing, bu narx o'sishidan va unutishdan himoya qiladi.
- Kontakt elektron pochtasi va telefon raqami amaldagi mas'ul xodimga tegishli ekanini tekshiring.
- Avtomatik uzaytirishni yoqing va hisob balansida yetarli mablag' bo'lishini ta'minlang.
- Tugash sanasini kompaniya kalendariga bir oy va bir hafta oldin eslatma bilan kiriting.
sayt.uz kabinetida har bir domenning tugash sanasi ko'rinib turadi va avtomatik uzaytirishni yoqib qo'yish mumkin. Shu ikki narsani bir marta sozlab qo'yish domen bilan bog'liq kutilmagan to'lovlarning eng qimmatini, ya'ni tiklash to'lovini deyarli butunlay yo'q qiladi.