Домен сотиб олаётганда кўпчилик биринчи йил нархига қарайди ва қарорни шу рақам асосида қабул қилади. Аммо домен бир марталик харид эмас, у ҳар йили узайтириб бориладиган хизмат, шунинг учун ҳақиқий харажат бир неча йил давомида йиғиладиган суммадан иборат бўлади. Кўп регистраторлар биринчи йилни чегирма билан таклиф қилади, кейинги йилларда эса одатий нарх қўлланади. Бундан ташқари, трансфер, муддати ўтган доменни тиклаш ва баъзи қўшимча хизматлар алоҳида тўланади. Қуйида қайси тўловлар олдиндан кўринмаслигини ва уларни қандай ҳисобга олиш кераклигини батафсил кўриб чиқамиз.
Биринчи йил нархи ва узайтириш нархи ўртасидаги фарқ
Чегирмали биринчи йил нархи регистраторлар янги мижоз жалб қилиш учун кенг қўллайдиган усул. Масалан, баъзи халқаро зоналарда биринчи йил учун жуда паст нарх кўрсатилиши мумкин, лекин иккинчи йилдан бошлаб узайтириш нархи бир неча баравар юқори бўлади. Бу алдов эмас, чунки шартлар одатда тариф саҳифасида ёзилган бўлади, аммо улар кичик ҳарфлар билан берилгани учун кўпчилик эътибор бермайди. Шу сабабли домен танлашда ҳар доим икки рақамни ёнма-ён солиштиринг: рўйхатдан ўтказиш нархи ва узайтириш нархи. Агар узайтириш нархи кўрсатилмаган бўлса, буни хариддан олдин аниқлаб олинг.
Узоқ муддатли харажатни ҳисоблашнинг оддий усули бор: биринчи йил нархига узайтириш нархини режалаштирилган йиллар сонидан битта кам марта кўпайтириб қўшинг. Масалан, Тошкентдаги кичик қурилиш моллари дўкони сайтини камида беш йил юритмоқчи бўлса, унга битта йилнинг эмас, беш йилнинг жами суммаси муҳим. Кўпинча биринчи йили бироз қимматроқ, лекин узайтириш нархи барқарор бўлган зона беш йил ичида арзонроқ чиқади. Миллий .uz зонасида нарх одатда йилдан йилга кескин сакрамайди, лекин барибир жорий тарифни вақти-вақти билан текшириб туриш фойдали.
Премиум доменлар: юқори нарх ҳар йили такрорланиши мумкин
Қисқа, машҳур сўзлардан иборат ёки тижорат қиймати юқори деб топилган номлар баъзи зоналарда премиум тоифага киритилади. Премиум доменни рўйхатдан ўтказиш оддий домендан анча қиммат туради, энг муҳими эса кўп ҳолларда узайтириш нархи ҳам премиум даражада қолади. Яъни бир марта катта сумма тўлаб, кейин оддий нархда юритаман деб ўйлаш хато бўлиб чиқиши мумкин. Қидирув натижасида домен ёнида премиум белгиси чиқса, узайтириш шартини алоҳида сўранг. Бошқа эгадан қайта сотув орқали сотиб олинган домен эса бошқача ҳолат: у ерда бир марталик сотув нархи тўланади, кейинги узайтириш одатда зонанинг оддий нархида давом этади.
Трансфер: нима учун тўлов олинади ва қачон тўсиқ бўлади
Доменни бир регистратордан бошқасига ўтказиш кўпчиликка бепул жараёндек туюлади. Аслида халқаро зоналарда (.com, .net, .org ва бошқалар) трансфер одатда пуллик, лекин бу пул бекорга кетмайди: трансфер муваффақиятли якунланганда домен муддати одатда бир йилга узайтирилади. Шунинг учун трансфер нархини олдиндан тўланган бир йиллик узайтириш деб қараш мумкин. Аммо эътибор бериш керак бўлган жойлар бор. Домен яқинда рўйхатдан ўтказилган, яқинда кўчирилган ёки эгаси маълумотлари ўзгартирилган бўлса, кўп зоналарда маълум муддат трансфер блокланади ва шошилинч кўчириш ишламай қолади.
Трансферга тайёргарлик кўришда қуйидагиларни олдиндан текшириб қўйинг:
- доменда трансфер тақиқи ҳолати (clientTransferProhibited) ўчирилганми;
- жорий регистратордан авторизация коди (EPP ёки Auth code) олинганми;
- эгасининг электрон почтаси ишлаяптими, чунки тасдиқлаш хати айнан шу манзилга келади;
- домен муддати тугашига етарли вақт қолганми.
Домен ҳолатини ўзингиз ҳам кўришингиз мумкин. Терминалда қуйидаги буйруқ доменнинг ҳолатлари ва тугаш санасини чиқаради:
whois example.com | grep -iE "status|expir"Натижада clientTransferProhibited кўринса, домен жорий регистраторда қулфланган ва аввал қулфни олиб ташлаш керак бўлади. Бу хавфсизлик чораси, уни фақат трансфер пайтида вақтинча ўчириш тавсия этилади.
Муддати ўтган доменни тиклаш энг қиммат тўлов
Энг катта кутилмаган харажат одатда тиклаш тўлови бўлади. Халқаро gTLD зоналарида домен муддати тугагач, аввал регистраторга боғлиқ имтиёзли давр келади ва унда доменни кўпинча одатий нархда узайтириш мумкин. Шу давр ҳам ўтиб кетса, домен реестрда тиклаш даврига (Redemption Grace Period) ўтади, у одатда 30 кун давом этади. Бу босқичда доменни фақат алоҳида тиклаш тўлови эвазига қайтариш мумкин, бу тўлов оддий узайтириш нархидан бир неча баравар юқори бўлади ва устига узайтириш нархи ҳам қўшилади. Тиклаш давридан кейин домен бир неча кунлик ўчириш навбатига тушади, сўнг ҳамма учун очиқ бўлиб қолади.
Миллий зоналарда, жумладан .uz да, муддатлар ва қоидалар халқаро зоналардан фарқ қилиши мумкин, шунинг учун аниқ шартларни амалдаги регламентдан ёки регистраторингиздан билиб олинг. Умумий қоида эса бир хил: муддат ўтгандан кейин қанча кеч ҳаракат қилсангиз, доменни қайтариш шунча қиммат ва хавфли бўлади. Айниқса, машҳур номлар ўчирилган заҳоти автоматик тизимлар томонидан эгаллаб олиниши мумкин.
Кичик, лекин йиғилиб борадиган қўшимча харажатлар
Баъзи регистраторлар асосий нархга кирмайдиган хизматлар учун алоҳида ҳақ олади. Буларга эгаси маълумотларини WHOIS да яшириш, DNS хизмати, почтани бошқа манзилга йўналтириш ёки домен эгасини ўзгартириш кириши мумкин. Ҳар бири алоҳида олинганда кичик сумма бўлиб кўринади, лекин бир неча домен ва бир неча йил давомида сезиларли миқдорга етади. Нарх хорижий валютада кўрсатилган бўлса, маҳаллий карта билан тўлашда банкнинг конвертация харажати ҳам қўшилади ва якуний сумма кўрсатилганидан бироз фарқ қилади.
Реал мисол тариқасида Самарқанддаги хусусий клиникани олайлик. Клиника маъмури .com доменни хорижий сайтдан чегирмали нархда олган, узайтириш нархига қарамаган ва эслатма хатлари эски ходимнинг почтасига борган. Учинчи йили домен муддати ўтиб кетди, онлайн қабулга ёзилиш саҳифаси очилмай қолди ва муаммо бир неча ҳафта ўтиб сезилди. Домен тиклаш даврида эди, шунинг учун клиника узайтириш нархидан ташқари анча катта тиклаш тўловини ҳам тўлашга мажбур бўлди. Агар автоматик узайтириш ёқилган ва контакт почтаси янгиланган бўлганда, бу харажатнинг ҳаммаси олдини олиш мумкин эди.
Харажатни олдиндан назорат қилиш тартиби
- Хариддан олдин рўйхатдан ўтказиш, узайтириш ва трансфер нархини ёнма-ён ёзиб чиқинг.
- Доменни бир неча йилга бирданига рўйхатдан ўтказиш имкониятини кўриб чиқинг, бу нарх ўсишидан ва унутишдан ҳимоя қилади.
- Контакт электрон почтаси ва телефон рақами амалдаги масъул ходимга тегишли эканини текширинг.
- Автоматик узайтиришни ёқинг ва ҳисоб балансида етарли маблағ бўлишини таъминланг.
- Тугаш санасини компания календарига бир ой ва бир ҳафта олдин эслатма билан киритинг.
sayt.uz кабинетида ҳар бир доменнинг тугаш санаси кўриниб туради ва автоматик узайтиришни ёқиб қўйиш мумкин. Шу икки нарсани бир марта созлаб қўйиш домен билан боғлиқ кутилмаган тўловларнинг энг қимматини, яъни тиклаш тўловини деярли бутунлай йўқ қилади.