Domen qidiruvida "bo'sh" yozuvini ko'rgan tadbirkor ko'pincha darhol to'lovga o'tadi. Ammo domenning bo'shligi faqat bitta narsani bildiradi: hozircha uni hech kim ro'yxatdan o'tkazmagan. Bu nom boshqa kompaniyaning ro'yxatdan o'tgan tovar belgisi emasligini, uni ishlatganingiz uchun da'vo qilinmasligini kafolatlamaydi. Agar tanlangan nom birovning himoyalangan belgisi bilan bir xil yoki unga chalkashtiradigan darajada o'xshash bo'lsa, bir necha yildan keyin domenni, reklamaga sarflangan pulni va brendni yo'qotish xavfi paydo bo'ladi. Shuning uchun nomni domen olishdan oldin tovar belgilari bo'yicha tekshirish kerak.
Domen va tovar belgisi qanday bog'liq
Domen va tovar belgisi turli tizimlarda ro'yxatga olinadi. Domen registrator orqali "birinchi kelgan birinchi oladi" tamoyili bo'yicha beriladi, registrator esa odatda nomning kimningdir belgisi ekanini tekshirmaydi. Tovar belgisi esa davlat organida ekspertizadan o'tib ro'yxatga olinadi va egasiga ma'lum tovar va xizmatlar uchun nomni ishlatishda mutlaq huquq beradi. Ikki tizim bir-biridan mustaqil bo'lgani uchun, siz bo'sh domenni olib, birovning huquqini buzayotganingizni bilmasligingiz mumkin.
Muammo odatda biznes o'sib, nom tanilganda yuzaga chiqadi. Belgi egasi domenni o'ziga o'tkazishni talab qilishi, nomni ishlatishni to'xtatishni so'rashi yoki sudga murojaat qilishi mumkin. Bunday nizolarning natijasi ko'p omillarga bog'liq, lekin har qanday holatda ham vaqt, pul va asab sarflanadi. Oldindan qilingan bir soatlik tekshiruv esa bu xavfni sezilarli darajada kamaytiradi.
Tovar belgisi qaysi doirada himoyalanadi
Tovar belgisi odatda barcha sohalarda emas, balki ro'yxatdan o'tkazilgan tovar va xizmat sinflari doirasida himoyalanadi. Xalqaro amaliyotda Nitstsa tasnifi ishlatiladi, unda 45 ta sinf bor: 1-34 sinflar tovarlar, 35-45 sinflar xizmatlar uchun. Masalan, 30-sinf qahva, choy va qandolat mahsulotlarini, 43-sinf esa restoran va kafe xizmatlarini qamraydi. Agar sizning nomingiz boshqa kompaniyaning belgisiga o'xshasa-yu, u butunlay boshqa sinfda va boshqa sohada bo'lsa, xavf ancha past bo'lishi mumkin.
Biroq bu qoidaning muhim istisnosi bor: taniqli belgilar. Keng ma'lum bo'lgan brendlar ko'pincha o'z sinfidan tashqarida ham himoyalanadi, chunki ularning nomidan foydalanish iste'molchini chalg'itishi yoki brend obro'sidan noqonuniy foyda olish deb baholanishi mumkin. Shuning uchun mashhur xalqaro brend nomini o'z ichiga olgan domen, hatto boshqa sohada bo'lsa ham, xavfli tanlov hisoblanadi.
O'zbekistonda nomni qayerda tekshirish mumkin
O'zbekistonda tovar belgilarini ro'yxatga olish Adliya vazirligi tizimidagi intellektual mulk bo'yicha vakolatli organ tomonidan amalga oshiriladi. Bu organning rasmiy saytida ro'yxatdan o'tgan tovar belgilari bo'yicha qidiruv imkoniyati bo'ladi, unda nom bo'yicha qidirib, belgi egasi, sinflar va holatini ko'rish mumkin. Tashkilot nomi va xizmat manzili vaqt o'tishi bilan o'zgarishi mumkin, shuning uchun joriy ma'lumotni davlat xizmatlari portali yoki Adliya vazirligi saytidan aniqlang.
Milliy bazadan tashqari xalqaro bazalarni ham ko'rish foydali. O'zbekiston xalqaro ro'yxatga olishning Madrid tizimida ishtirok etadi, ya'ni chet el kompaniyasi bu tizim orqali o'z belgisini O'zbekistonga ham tatbiq etgan bo'lishi mumkin. Bunday belgilarni Butunjahon intellektual mulk tashkilotining (WIPO) Global Brand Database bazasida qidirish mumkin. Qidiruvda nomni faqat aniq yozilishda emas, balki o'xshash yozilishlarda ham tekshiring.
Tekshiruvni qanday tartibda o'tkazish kerak
- Nomni aniq yozilishda milliy tovar belgilari bazasida qidiring.
- O'xshash yozilishlarni ham tekshiring: harf almashinishi, qo'shimchalar, lotin va kirill variantlari.
- WIPO Global Brand Database bazasida xalqaro belgilarni qidiring, ayniqsa O'zbekiston qamrab olinganlarini.
- Topilgan belgilarning sinflarini o'z faoliyatingiz bilan solishtiring.
- Internetda, ijtimoiy tarmoqlarda va xaritalarda shu nom bilan ishlaydigan bizneslarni qidiring.
- Domenning boshqa zonalardagi variantlari kimga tegishli ekanini ko'rib chiqing.
Oxirgi bosqich uchun terminaldan foydalanish qulay. Bir nechta variantni bir vaqtda tekshirib, qaysi domen allaqachon band ekanini va qachon ro'yxatdan o'tganini ko'rish mumkin:
for d in bulutcoffee.uz bulut-coffee.uz bulutcoffee.com; do
echo "== $d"
whois "$d" | grep -iE "status|creat|expir" | head -n 5
doneTurli zonalarning whois javobidagi maydon nomlari farq qiladi, shuning uchun natija bo'sh chiqsa, to'liq javobni ko'zdan kechiring. Agar xalqaro zonada xuddi shu nomli domen bir necha yildan beri faol sayt bilan ishlayotgan bo'lsa, bu nom allaqachon kimningdir brendi ekanligining belgisi bo'lishi mumkin.
Toshkentdagi kofexona misoli
Faraz qilaylik, Toshkentda "Bulut Coffee" nomli kichik kofexona ochilmoqda va egasi bulutcoffee.uz domeni bo'shligini ko'rdi. Tekshiruvda u milliy bazada "Bulut" so'zi bilan bog'liq bitta belgini topdi, lekin u qurilish materiallari sinfida ro'yxatdan o'tgan. Kofexona 43-sinf, qahva mahsulotlari esa 30-sinfga kiradi, shuning uchun bu topilma to'g'ridan-to'g'ri ziddiyat yaratmaydi. Ammo qidiruvda boshqa shaharda shu nomli qahva brendi ijtimoiy tarmoqlarda faol ekani aniqlansa, vaziyat o'zgaradi.
Ikkinchi holatda nom ro'yxatdan o'tmagan bo'lsa ham, keyinchalik o'sha brend o'z belgisini rasmiylashtirib, da'vo qilishi mumkin. Egasi uchun eng xavfsiz yo'l nomni biroz o'zgartirish yoki o'z belgisini birinchi bo'lib ro'yxatga olish uchun mutaxassisga murojaat qilish. Har ikki holatda ham qaror domen sotib olishdan va peshlavha buyurtma qilishdan oldin qabul qilinadi, bu esa xarajatlarni tejaydi.
O'z brendingizni himoya qilish
Tekshiruvning ikkinchi tomoni o'z nomingizni himoya qilishdir. Agar siz uzoq muddatli biznes qurayotgan bo'lsangiz, domen bilan bir qatorda tovar belgisini ham ro'yxatdan o'tkazish haqida o'ylab ko'ring. Ro'yxatdan o'tgan belgi kelajakda kimdir sizning nomingizga o'xshash domen olib, mijozlaringizni chalg'itsa, huquqingizni himoya qilishda kuchli asos bo'ladi. Domen nizolarini ko'rib chiqishda ham ro'yxatdan o'tgan belgiga ega bo'lish odatda muhim omil hisoblanadi.
Belgini ro'yxatga olish jarayoni, davlat boji, muddatlar va talablar qonunchilikka qarab o'zgarishi mumkin, shuning uchun ularni rasmiy manbadan yoki patent vakilidan aniqlash kerak. Patent vakili qidiruvni professional tarzda o'tkazadi, o'xshashlik darajasini baholaydi va arizani to'g'ri sinflarda topshirishga yordam beradi. Domenni esa nom tanlangandan keyin darhol, asosiy va eng muhim muqobil zonalarda ro'yxatdan o'tkazish ma'qul, masalan, sayt.uz orqali .uz va .com variantlarini birga olish mumkin.
Qachon nomdan voz kechish kerak
Ba'zi belgilar nomni o'zgartirish vaqti kelganini aniq ko'rsatadi. Agar nom ro'yxatdan o'tgan belgi bilan aynan bir xil bo'lsa va sizning faoliyatingiz o'sha sinfga kirsa, bu deyarli har doim jiddiy xavf. Agar nom mashhur brendni eslatsa yoki uning bir qismini o'z ichiga olsa, hatto boshqa sohada bo'lsangiz ham, undan voz kechish yaxshiroq. Agar tekshiruvda shubha qolsa, mutaxassis fikrini olmasdan katta xarajat qilmang.
Yodda tuting, bu maqola yuridik maslahat emas, balki amaliy yo'riqnoma. Har bir holat o'ziga xos va yakuniy baholashni intellektual mulk bo'yicha mutaxassis beradi. Lekin oddiy qoida o'zgarmaydi: domen olishdan oldin nomni tovar belgilari bazasida tekshirish brendingizning kelajagi uchun eng arzon sug'urta.