Домен қидирувида "бўш" ёзувини кўрган тадбиркор кўпинча дарҳол тўловга ўтади. Аммо доменнинг бўшлиги фақат битта нарсани билдиради: ҳозирча уни ҳеч ким рўйхатдан ўтказмаган. Бу ном бошқа компаниянинг рўйхатдан ўтган товар белгиси эмаслигини, уни ишлатганингиз учун даъво қилинмаслигини кафолатламайди. Агар танланган ном бировнинг ҳимояланган белгиси билан бир хил ёки унга чалкаштирадиган даражада ўхшаш бўлса, бир неча йилдан кейин доменни, рекламага сарфланган пулни ва брендни йўқотиш хавфи пайдо бўлади. Шунинг учун номни домен олишдан олдин товар белгилари бўйича текшириш керак.
Домен ва товар белгиси қандай боғлиқ
Домен ва товар белгиси турли тизимларда рўйхатга олинади. Домен регистратор орқали "биринчи келган биринчи олади" тамойили бўйича берилади, регистратор эса одатда номнинг кимнингдир белгиси эканини текширмайди. Товар белгиси эса давлат органида экспертизадан ўтиб рўйхатга олинади ва эгасига маълум товар ва хизматлар учун номни ишлатишда мутлақ ҳуқуқ беради. Икки тизим бир-биридан мустақил бўлгани учун, сиз бўш доменни олиб, бировнинг ҳуқуқини бузаётганингизни билмаслигингиз мумкин.
Муаммо одатда бизнес ўсиб, ном танилганда юзага чиқади. Белги эгаси доменни ўзига ўтказишни талаб қилиши, номни ишлатишни тўхтатишни сўраши ёки судга мурожаат қилиши мумкин. Бундай низоларнинг натижаси кўп омилларга боғлиқ, лекин ҳар қандай ҳолатда ҳам вақт, пул ва асаб сарфланади. Олдиндан қилинган бир соатлик текширув эса бу хавфни сезиларли даражада камайтиради.
Товар белгиси қайси доирада ҳимояланади
Товар белгиси одатда барча соҳаларда эмас, балки рўйхатдан ўтказилган товар ва хизмат синфлари доирасида ҳимояланади. Халқаро амалиётда Ницца таснифи ишлатилади, унда 45 та синф бор: 1-34 синфлар товарлар, 35-45 синфлар хизматлар учун. Масалан, 30-синф қаҳва, чой ва қандолат маҳсулотларини, 43-синф эса ресторан ва кафе хизматларини қамрайди. Агар сизнинг номингиз бошқа компаниянинг белгисига ўхшаса-ю, у бутунлай бошқа синфда ва бошқа соҳада бўлса, хавф анча паст бўлиши мумкин.
Бироқ бу қоиданинг муҳим истисноси бор: таниқли белгилар. Кенг маълум бўлган брендлар кўпинча ўз синфидан ташқарида ҳам ҳимояланади, чунки уларнинг номидан фойдаланиш истеъмолчини чалғитиши ёки бренд обрўсидан ноқонуний фойда олиш деб баҳоланиши мумкин. Шунинг учун машҳур халқаро бренд номини ўз ичига олган домен, ҳатто бошқа соҳада бўлса ҳам, хавфли танлов ҳисобланади.
Ўзбекистонда номни қаерда текшириш мумкин
Ўзбекистонда товар белгиларини рўйхатга олиш Адлия вазирлиги тизимидаги интеллектуал мулк бўйича ваколатли орган томонидан амалга оширилади. Бу органнинг расмий сайтида рўйхатдан ўтган товар белгилари бўйича қидирув имконияти бўлади, унда ном бўйича қидириб, белги эгаси, синфлар ва ҳолатини кўриш мумкин. Ташкилот номи ва хизмат манзили вақт ўтиши билан ўзгариши мумкин, шунинг учун жорий маълумотни давлат хизматлари портали ёки Адлия вазирлиги сайтидан аниқланг.
Миллий базадан ташқари халқаро базаларни ҳам кўриш фойдали. Ўзбекистон халқаро рўйхатга олишнинг Мадрид тизимида иштирок этади, яъни чет эл компанияси бу тизим орқали ўз белгисини Ўзбекистонга ҳам татбиқ этган бўлиши мумкин. Бундай белгиларни Бутунжаҳон интеллектуал мулк ташкилотининг (WIPO) Global Brand Database базасида қидириш мумкин. Қидирувда номни фақат аниқ ёзилишда эмас, балки ўхшаш ёзилишларда ҳам текширинг.
Текширувни қандай тартибда ўтказиш керак
- Номни аниқ ёзилишда миллий товар белгилари базасида қидиринг.
- Ўхшаш ёзилишларни ҳам текширинг: ҳарф алмашиниши, қўшимчалар, лотин ва кирилл вариантлари.
- WIPO Global Brand Database базасида халқаро белгиларни қидиринг, айниқса Ўзбекистон қамраб олинганларини.
- Топилган белгиларнинг синфларини ўз фаолиятингиз билан солиштиринг.
- Интернетда, ижтимоий тармоқларда ва хариталарда шу ном билан ишлайдиган бизнесларни қидиринг.
- Доменнинг бошқа зоналардаги вариантлари кимга тегишли эканини кўриб чиқинг.
Охирги босқич учун терминалдан фойдаланиш қулай. Бир нечта вариантни бир вақтда текшириб, қайси домен аллақачон банд эканини ва қачон рўйхатдан ўтганини кўриш мумкин:
for d in bulutcoffee.uz bulut-coffee.uz bulutcoffee.com; do
echo "== $d"
whois "$d" | grep -iE "status|creat|expir" | head -n 5
doneТурли зоналарнинг whois жавобидаги майдон номлари фарқ қилади, шунинг учун натижа бўш чиқса, тўлиқ жавобни кўздан кечиринг. Агар халқаро зонада худди шу номли домен бир неча йилдан бери фаол сайт билан ишлаётган бўлса, бу ном аллақачон кимнингдир бренди эканлигининг белгиси бўлиши мумкин.
Тошкентдаги кофехона мисоли
Фараз қилайлик, Тошкентда "Bulut Coffee" номли кичик кофехона очилмоқда ва эгаси bulutcoffee.uz домени бўшлигини кўрди. Текширувда у миллий базада "Bulut" сўзи билан боғлиқ битта белгини топди, лекин у қурилиш материаллари синфида рўйхатдан ўтган. Кофехона 43-синф, қаҳва маҳсулотлари эса 30-синфга киради, шунинг учун бу топилма тўғридан-тўғри зиддият яратмайди. Аммо қидирувда бошқа шаҳарда шу номли қаҳва бренди ижтимоий тармоқларда фаол экани аниқланса, вазият ўзгаради.
Иккинчи ҳолатда ном рўйхатдан ўтмаган бўлса ҳам, кейинчалик ўша бренд ўз белгисини расмийлаштириб, даъво қилиши мумкин. Эгаси учун энг хавфсиз йўл номни бироз ўзгартириш ёки ўз белгисини биринчи бўлиб рўйхатга олиш учун мутахассисга мурожаат қилиш. Ҳар икки ҳолатда ҳам қарор домен сотиб олишдан ва пешлавҳа буюртма қилишдан олдин қабул қилинади, бу эса харажатларни тежайди.
Ўз брендингизни ҳимоя қилиш
Текширувнинг иккинчи томони ўз номингизни ҳимоя қилишдир. Агар сиз узоқ муддатли бизнес қураётган бўлсангиз, домен билан бир қаторда товар белгисини ҳам рўйхатдан ўтказиш ҳақида ўйлаб кўринг. Рўйхатдан ўтган белги келажакда кимдир сизнинг номингизга ўхшаш домен олиб, мижозларингизни чалғитса, ҳуқуқингизни ҳимоя қилишда кучли асос бўлади. Домен низоларини кўриб чиқишда ҳам рўйхатдан ўтган белгига эга бўлиш одатда муҳим омил ҳисобланади.
Белгини рўйхатга олиш жараёни, давлат божи, муддатлар ва талаблар қонунчиликка қараб ўзгариши мумкин, шунинг учун уларни расмий манбадан ёки патент вакилидан аниқлаш керак. Патент вакили қидирувни профессионал тарзда ўтказади, ўхшашлик даражасини баҳолайди ва аризани тўғри синфларда топширишга ёрдам беради. Доменни эса ном танлангандан кейин дарҳол, асосий ва энг муҳим муқобил зоналарда рўйхатдан ўтказиш маъқул, масалан, sayt.uz орқали .uz ва .com вариантларини бирга олиш мумкин.
Қачон номдан воз кечиш керак
Баъзи белгилар номни ўзгартириш вақти келганини аниқ кўрсатади. Агар ном рўйхатдан ўтган белги билан айнан бир хил бўлса ва сизнинг фаолиятингиз ўша синфга кирса, бу деярли ҳар доим жиддий хавф. Агар ном машҳур брендни эслатса ёки унинг бир қисмини ўз ичига олса, ҳатто бошқа соҳада бўлсангиз ҳам, ундан воз кечиш яхшироқ. Агар текширувда шубҳа қолса, мутахассис фикрини олмасдан катта харажат қилманг.
Ёдда тутинг, бу мақола юридик маслаҳат эмас, балки амалий йўриқнома. Ҳар бир ҳолат ўзига хос ва якуний баҳолашни интеллектуал мулк бўйича мутахассис беради. Лекин оддий қоида ўзгармайди: домен олишдан олдин номни товар белгилари базасида текшириш брендингизнинг келажаги учун энг арзон суғурта.