Ko'p sayt egalari PHP versiyasini "sayt ishlayapti, tegmaslik kerak" degan tamoyil bilan yillar davomida o'zgartirmaydi. Bu tushunarli: yangilash biror narsani buzib qo'yishi mumkin, eski versiya esa hozircha muammo tug'dirmayapti. Lekin PHP ham boshqa dasturlar kabi zaifliklarga ega va ular muntazam topilib, tuzatilib turadi. Muammo shundaki, tuzatishlar faqat qo'llab-quvvatlanadigan versiyalar uchun chiqadi. Bu maqolada nega eski PHP xavfli ekanini, versiyani qanday tekshirish va saytni buzmasdan qanday yangilashni ko'rib chiqamiz.
PHP versiyalarining hayot tsikli
Har bir PHP versiyasi chiqqandan keyin ma'lum muddat faol qo'llab-quvvatlanadi, ya'ni oddiy xatolar ham, xavfsizlik muammolari ham tuzatiladi. Keyin faqat xavfsizlik tuzatishlari davri keladi va u ham tugagach, versiya "hayotining oxiri" (end of life) holatiga o'tadi. Shundan keyin unda topilgan hech bir zaiflik rasmiy ravishda tuzatilmaydi. Hozirgi jadvalni php.net saytidagi Supported Versions sahifasidan ko'rish mumkin va saytingiz versiyasini aynan shu jadval bilan solishtirish kerak.
PHP 7.4 va undan eski versiyalar ancha oldin qo'llab-quvvatlashdan chiqqan, PHP 8.0 va 8.1 ham endi rasmiy tuzatish olmaydi. Ba'zi Linux distributivlari va hosting panellari eski versiyalarga o'z tuzatishlarini qo'shib boradi, lekin bu kafolat emas va hamma zaiflikni qamrab olmaydi. Eng ishonchli yo'l rasmiy qo'llab-quvvatlanadigan versiyada ishlash.
Zaiflik qanday xavf tug'diradi
PHP interpretatoridagi zaifliklar turlicha bo'ladi. Ba'zilari faqat maxsus sharoitda ishlaydi, boshqalari esa juda keng ta'sirga ega. Masalan, bir necha yil oldin Nginx va PHP-FPM ma'lum tarzda sozlangan serverlarda masofaviy kod bajarishga imkon beruvchi zaiflik (CVE-2019-11043) topilgan, 2024 yilda esa Windows'da CGI rejimida ishlaydigan PHP'da argument in'ektsiyasi zaifligi (CVE-2024-4577) e'lon qilingan edi. Ikkala holatda ham hujumchi oddiy HTTP so'rov orqali serverda kod ishga tushira olardi va tuzatishlar faqat qo'llab-quvvatlanadigan versiyalar uchun chiqdi.
Bundan tashqari, eski PHP zamonaviy CMS va plaginlarning yangi versiyalarini ishlatishga to'sqinlik qiladi. WordPress, Joomla yoki Laravel'ning yangi relizlari minimal PHP talabini oshirib boradi. Natijada eski PHP'da qolgan sayt CMS'ni ham yangilay olmaydi va CMS zaifliklari ham ochiq qoladi. Ya'ni bitta eski komponent butun zanjirni muzlatib qo'yadi.
Saytingiz qaysi PHP'da ishlayotganini bilish
Buyruq qatoridagi php -v natijasi har doim ham sayt ishlatayotgan versiya emas, chunki hostingda bir nechta versiya o'rnatilgan bo'lishi va har bir sayt o'z versiyasini tanlashi mumkin. Eng aniq yo'l sayt orqali tekshirish. Buning uchun vaqtincha kichik fayl yarating, natijani ko'rib, faylni darhol o'chiring, chunki u serveringiz haqida ortiqcha ma'lumot beradi.
<?php
// version.php: tekshirgandan keyin darhol o'chiring
echo PHP_VERSION;
# SSH bo'lsa
php -v
php -m # yoqilgan kengaytmalar
# serverdagi PHP paketlari yangilanishi (VPS, Debian/Ubuntu)
sudo apt update
apt list --upgradable 2>/dev/null | grep php
# AlmaLinux/Rocky
sudo dnf check-update 'php*'
Agar o'z VPS serveringiz bo'lsa, PHP'ning kichik versiyasini (masalan 8.3.x ichida) muntazam yangilab turish ayniqsa muhim, chunki xavfsizlik tuzatishlari aynan shu kichik relizlar bilan keladi. Bu yangilash odatda moslikni buzmaydi va uni avtomatik yangilanishlarga qo'shish mumkin.
Katta versiyaga o'tishdan oldin moslikni tekshirish
7.4 dan 8.x ga yoki 8.1 dan 8.3 ga o'tishda ba'zi eski funksiyalar olib tashlangan yoki o'zgargan bo'ladi. Shuning uchun avval kod va plaginlar yangi versiyaga mosligini tekshirish kerak. CMS saytlarda bu odatda yadro, mavzu va plaginlarni yangilashdan boshlanadi, chunki ularning yangi versiyalari zamonaviy PHP bilan sinovdan o'tgan bo'ladi. O'zingiz yozgan kodda esa statik tahlil vositalari yordam beradi.
# Composer loyihasi platforma talablariga mosmi
composer check-platform-reqs
# barcha fayllarni sintaksis xatolariga tekshirish
find . -name "*.php" -not -path "./vendor/*" -exec php -l {} \; | grep -v "No syntax errors"
# PHPCompatibility bilan statik tahlil
composer require --dev phpcompatibility/php-compatibility
vendor/bin/phpcs -p . --standard=PHPCompatibility --runtime-set testVersion 8.3 --ignore=vendor
Hech qanday vosita barcha muammoni ko'rsatmaydi, shuning uchun eng ishonchli tekshiruv saytning nusxasini yangi versiyada ishga tushirib, asosiy sahifalar, formalar, to'lov va administrator panelini qo'lda sinab ko'rish. Xato loglarini yoqib qo'ying: ogohlantirish va "deprecated" xabarlari keyingi versiyada qaysi joy buzilishini oldindan ko'rsatadi.
Real misol: mehmonxona saytini yangilash
Buxorodagi kichik mehmonxonaning WordPress sayti PHP 7.4 da ishlardi va bir nechta plagin yillar davomida yangilanmagan edi. Egasi yangilashdan qo'rqardi, chunki bron formasi buzilib qolishi mumkin edi. Ish quyidagicha rejalashtirildi: avval to'liq zaxira nusxa olindi, keyin sayt nusxasi alohida subdomenga, masalan test.misol.uz ga ko'chirildi va unda PHP 8.2 tanlandi. Nusxada WordPress yadrosi, mavzu va plaginlar yangilandi, ikkita eskirgan plagin zamonaviy muqobillari bilan almashtirildi.
Sinov paytida bron formasi xato berdi, log esa eski plagindagi olib tashlangan funksiyaga ishora qildi. Plagin almashtirilgach, forma to'g'ri ishladi. Shundan keyingina asosiy saytda xuddi shu o'zgarishlar takrorlandi va PHP versiyasi almashtirildi. Natijada sayt nafaqat xavfsizroq, balki sezilarli darajada tezroq ham ishlay boshladi, chunki PHP 8.x ishlash tezligi bo'yicha ham ancha yaxshilangan.
Hostingda PHP versiyasini almashtirish
Shared hostingda PHP versiyasi odatda hosting panelidagi sayt sozlamalarida tanlanadi. sayt.uz mijozlari ISPmanager paneliga kabinetning o'zidan kiradi va shu yerda sayt uchun PHP versiyasini o'zgartirishi mumkin. Versiyani almashtirgandan keyin kerakli kengaytmalar (masalan intl, gd, mbstring, zip) yoqilganini tekshiring, chunki ular har bir versiya uchun alohida sozlanadi. Biror muammo chiqsa, avvalgi versiyaga qaytish bir necha soniya oladi, shuning uchun bu qadamdan qo'rqmaslik kerak.
Yangilashni kechiktirish har oy xavfni oshiradi: zaifliklar ro'yxati uzayadi, CMS va plaginlar eski PHP'ni qo'llab-quvvatlashni to'xtatadi va keyin o'tish yanada qiyinlashadi. Bir martalik, rejalashtirilgan yangilash kutilmagan buzilishni tozalashdan har doim arzonroq tushadi.