O'zbekistonda biznes ochayotgan chet elliklar soni yildan-yilga ko'payib bormoqda: Toshkentda restoran ochgan turk tadbirkori, Samarqandda mehmonxona boshqarayotgan italiyalik investor yoki mahalliy bozorga kirmoqchi bo'lgan qozog'istonlik IT kompaniyasi. Ularning hammasi oxir-oqibat bir savolga duch keladi: o'zbek mijozlari uchun eng tabiiy ko'rinadigan .uz manzilini chet el fuqarosi o'z nomiga ro'yxatdan o'tkaza oladimi? Qisqa javob ijobiy, ammo bu jarayonda bir nechta muhim nozikliklar bor va ular haqida oldindan bilib qo'yish keyinchalik ko'p vaqt va asabni tejaydi.
.uz zonasida egalik kimga ruxsat etilgan
.uz milliy domen zonasi bo'lib, uning qoidalarini zona ma'muri belgilaydi, registratorlar esa shu qoidalar asosida ishlaydi. Amaldagi tartibga ko'ra domen egasi jismoniy shaxs ham, yuridik shaxs ham bo'lishi mumkin va fuqarolik bu yerda hal qiluvchi to'siq emas. Ya'ni pasporti boshqa davlatda berilgan odam ham, xorijda ro'yxatdan o'tgan kompaniya ham .uz domen egasi sifatida ko'rsatilishi mumkin. Asosiy talab boshqa narsada: egasi haqidagi ma'lumotlar to'liq, haqiqiy va hujjat bilan tasdiqlanadigan bo'lishi kerak. Qoidalar vaqti-vaqti bilan yangilanib turadi, shuning uchun muhim loyiha oldidan zona ma'murining rasmiy qoidalarini qayta ko'zdan kechirish foydali.
Shuni ham aytish kerakki, ba'zi ikkinchi darajali nomlar, masalan davlat tashkilotlari uchun mo'ljallangan maxsus zonalar alohida talablarga ega. Oddiy tijorat sayti uchun esa bunday cheklovlar qo'llanilmaydi va chet ellik tadbirkor o'z brendini to'g'ridan-to'g'ri .uz zonasida ro'yxatdan o'tkazishi mumkin.
Qanday ma'lumot va hujjatlar so'raladi
Domenni ro'yxatdan o'tkazishda egasining kontakt profili yaratiladi. Jismoniy shaxs uchun bu familiya, ism, pasport raqami, berilgan sanasi, manzil, telefon va elektron pochtadan iborat. Chet el fuqarosi odatda o'z milliy yoki xalqaro pasportidagi ma'lumotlarni lotin harflarida, pasportdagi yozilishiga aynan mos ravishda kiritadi. Bu yerda eng ko'p uchraydigan xato ismni o'zbekcha yoki inglizcha talaffuzga moslab yozishdir: agar pasportda Mehmet deb yozilgan bo'lsa, profilda ham aynan shunday bo'lishi kerak, aks holda tekshiruv bosqichida savol tug'iladi.
O'zbekiston fuqarolarida shaxsiy identifikatsiya raqami (JShShIR) bo'ladi, chet elliklarda esa bunday raqam ko'pincha mavjud emas. Bu ro'yxatdan o'tishga to'sqinlik qilmaydi, lekin mazkur maydon qanday to'ldirilishini registrator ko'rsatib beradi. Agar chet ellik O'zbekistonda yashash guvohnomasiga ega bo'lsa va unga JShShIR berilgan bo'lsa, shu raqamni ko'rsatish maqsadga muvofiq.
Yuridik shaxs uchun kompaniyaning to'liq nomi, ro'yxatdan o'tgan davlati, ro'yxat raqami yoki soliq raqami, yuridik manzili va mas'ul shaxsning ma'lumotlari kiritiladi. Xorijiy kompaniya nomini kirill yoki boshqa alifbodan o'zboshimchalik bilan tarjima qilmasdan, ro'yxatdan o'tish hujjatidagi rasmiy lotincha shaklda yozish kerak.
Misol: Toshkentdagi turk restorani
Faraz qilaylik, Turkiya fuqarosi Toshkentning Yunusobod tumanida turk taomlari restoranini ochmoqda. U mijozlar onlayn stol band qilishi va menyuni ko'rishi uchun restoran nomi bilan .uz domen olmoqchi. Bu holatda ikkita yo'l bor. Birinchisi, domenni o'z nomiga, ya'ni jismoniy shaxs sifatida turk pasporti bilan ro'yxatdan o'tkazish. Ikkinchisi, agar u O'zbekistonda MChJ ochgan bo'lsa, domenni shu mahalliy kompaniya nomiga rasmiylashtirish.
Ikkinchi yo'l uzoq muddatda ancha qulay. Restoran biznesi keyinchalik sotilsa yoki sherik qo'shilsa, domen kompaniya aktivi sifatida u bilan birga o'tadi. Shaxsiy nomga ro'yxatdan o'tgan domen esa egasi mamlakatni tark etganda yoki aloqa uzilganda muammoga aylanishi mumkin: uzaytirish xabarlari kelmay qoladi, pasport muddati o'tadi va ma'lumotlarni yangilash qiyinlashadi.
Chet ellik egasi uchun xos xavflar
Chet el fuqarolarida eng ko'p uchraydigan muammo texnik emas, balki tashkiliy. Odam bir necha yil O'zbekistonda ishlaydi, keyin vataniga qaytadi va mahalliy telefon raqami o'chib qoladi. Domen esa shu raqam va eski pochta manziliga bog'langan bo'ladi. Natijada muddati tugashi haqidagi eslatmalar hech kimga yetib bormaydi va domen uzaytirilmay qoladi. Shuning uchun kontaktda doimiy ishlaydigan xalqaro telefon raqami va kompaniya domeniga bog'liq bo'lmagan shaxsiy elektron pochta ko'rsatish tavsiya etiladi.
Ikkinchi xavf pasport almashtirilganda yuzaga keladi. Pasport muddati tugab, yangisi berilsa, raqami o'zgaradi. Agar domen egasining ma'lumotlari yangilanmasa, kelajakda egalikni isbotlash yoki domenni boshqa shaxsga o'tkazish kerak bo'lganda eski va yangi hujjat o'rtasidagi bog'liqlikni tushuntirishga to'g'ri keladi. Yangi pasport olingach, kabinetdagi kontakt ma'lumotlarini darhol yangilash bu muammoning oldini oladi.
- Kontaktda pasportdagi yozilishga aynan mos ism-familiyani kiriting.
- Mahalliy SIM-kartaga emas, uzoq muddat ishlaydigan raqamga tayaning.
- Avtomatik uzaytirishni yoqing va balansni oldindan to'ldirib qo'ying.
- Biznes domeni bo'lsa, imkon qadar mahalliy yuridik shaxs nomiga rasmiylashtiring.
Sayt qayerda joylashishi ham muhim
Domen egasining fuqaroligi bilan sayt joylashgan server o'rtasida bevosita bog'liqlik yo'q, ammo O'zbekiston qonunchiligida boshqa bir muhim talab bor. Agar sayt O'zbekiston fuqarolarining shaxsiy ma'lumotlarini, masalan buyurtma beruvchilarning ismi, telefoni yoki manzilini yig'sa va saqlasa, bu ma'lumotlar mamlakat hududidagi serverlarda saqlanishi talab etiladi. Restoran misolida stol band qilish formasi aynan shunday ma'lumot yig'adi. Shuning uchun chet ellik tadbirkor o'z mamlakatidagi tanish xostingni tanlashdan oldin bu talabni hisobga olgani ma'qul. Talabning aniq doirasi bo'yicha yurist bilan maslahatlashish tavsiya etiladi.
Mahalliy serverning amaliy foydasi ham bor: Tas-IX tarmog'i orqali O'zbekistondagi foydalanuvchilarga sahifalar tezroq ochiladi. sayt.uz serverlari O'zbekistonda joylashgan, shu sababli domen va xostingni bir joyda boshqarish chet ellik egasi uchun ham qulay.
Ro'yxatdan o'tishdan keyin nimani tekshirish kerak
Domen faollashgach, ma'lumotlar to'g'ri kiritilganini va DNS ishlayotganini tekshirib ko'rish foydali. Buni oddiy buyruqlar bilan qilish mumkin:
whois restoran-misol.uz
dig NS restoran-misol.uz +short
dig A restoran-misol.uz +shortBirinchi buyruq domenning holati va muddatini ko'rsatadi, keyingi ikkitasi esa nom serverlari va sayt manzili to'g'ri sozlanganini tasdiqlaydi. Agar whois javobida kutilmagan holat ko'rinsa yoki DNS hali bo'sh bo'lsa, bir necha soat kutib, so'ngra qayta tekshiring.
Ko'rib turganingizdek, chet el fuqarosi uchun .uz domen olish yopiq eshik emas. Muvaffaqiyat kaliti hujjatdagi ma'lumotlarni aniq kiritish, uzoq muddat ishlaydigan aloqa kanallarini ko'rsatish va biznes domenini imkon bo'lsa mahalliy kompaniya nomiga rasmiylashtirishda. Kontakt profilini bir marta to'g'ri to'ldirib qo'ysangiz, domen yillar davomida muammosiz ishlaydi.