Ўзбекистонда бизнес очаётган чет элликлар сони йилдан-йилга кўпайиб бормоқда: Тошкентда ресторан очган турк тадбиркори, Самарқандда меҳмонхона бошқараётган италиялик инвестор ёки маҳаллий бозорга кирмоқчи бўлган қозоғистонлик IT компанияси. Уларнинг ҳаммаси охир-оқибат бир саволга дуч келади: ўзбек мижозлари учун энг табиий кўринадиган .uz манзилини чет эл фуқароси ўз номига рўйхатдан ўтказа оладими? Қисқа жавоб ижобий, аммо бу жараёнда бир нечта муҳим нозикликлар бор ва улар ҳақида олдиндан билиб қўйиш кейинчалик кўп вақт ва асабни тежайди.
.uz зонасида эгалик кимга рухсат этилган
.uz миллий домен зонаси бўлиб, унинг қоидаларини зона маъмури белгилайди, регистраторлар эса шу қоидалар асосида ишлайди. Амалдаги тартибга кўра домен эгаси жисмоний шахс ҳам, юридик шахс ҳам бўлиши мумкин ва фуқаролик бу ерда ҳал қилувчи тўсиқ эмас. Яъни паспорти бошқа давлатда берилган одам ҳам, хорижда рўйхатдан ўтган компания ҳам .uz домен эгаси сифатида кўрсатилиши мумкин. Асосий талаб бошқа нарсада: эгаси ҳақидаги маълумотлар тўлиқ, ҳақиқий ва ҳужжат билан тасдиқланадиган бўлиши керак. Қоидалар вақти-вақти билан янгиланиб туради, шунинг учун муҳим лойиҳа олдидан зона маъмурининг расмий қоидаларини қайта кўздан кечириш фойдали.
Шуни ҳам айтиш керакки, баъзи иккинчи даражали номлар, масалан давлат ташкилотлари учун мўлжалланган махсус зоналар алоҳида талабларга эга. Оддий тижорат сайти учун эса бундай чекловлар қўлланилмайди ва чет эллик тадбиркор ўз брендини тўғридан-тўғри .uz зонасида рўйхатдан ўтказиши мумкин.
Қандай маълумот ва ҳужжатлар сўралади
Доменни рўйхатдан ўтказишда эгасининг контакт профили яратилади. Жисмоний шахс учун бу фамилия, исм, паспорт рақами, берилган санаси, манзил, телефон ва электрон почтадан иборат. Чет эл фуқароси одатда ўз миллий ёки халқаро паспортидаги маълумотларни лотин ҳарфларида, паспортдаги ёзилишига айнан мос равишда киритади. Бу ерда энг кўп учрайдиган хато исмни ўзбекча ёки инглизча талаффузга мослаб ёзишдир: агар паспортда Mehmet деб ёзилган бўлса, профилда ҳам айнан шундай бўлиши керак, акс ҳолда текширув босқичида савол туғилади.
Ўзбекистон фуқароларида шахсий идентификация рақами (ЖШШИР) бўлади, чет элликларда эса бундай рақам кўпинча мавжуд эмас. Бу рўйхатдан ўтишга тўсқинлик қилмайди, лекин мазкур майдон қандай тўлдирилишини регистратор кўрсатиб беради. Агар чет эллик Ўзбекистонда яшаш гувоҳномасига эга бўлса ва унга ЖШШИР берилган бўлса, шу рақамни кўрсатиш мақсадга мувофиқ.
Юридик шахс учун компаниянинг тўлиқ номи, рўйхатдан ўтган давлати, рўйхат рақами ёки солиқ рақами, юридик манзили ва масъул шахснинг маълумотлари киритилади. Хорижий компания номини кирилл ёки бошқа алифбодан ўзбошимчалик билан таржима қилмасдан, рўйхатдан ўтиш ҳужжатидаги расмий лотинча шаклда ёзиш керак.
Мисол: Тошкентдаги турк ресторани
Фараз қилайлик, Туркия фуқароси Тошкентнинг Юнусобод туманида турк таомлари ресторанини очмоқда. У мижозлар онлайн стол банд қилиши ва менюни кўриши учун ресторан номи билан .uz домен олмоқчи. Бу ҳолатда иккита йўл бор. Биринчиси, доменни ўз номига, яъни жисмоний шахс сифатида турк паспорти билан рўйхатдан ўтказиш. Иккинчиси, агар у Ўзбекистонда МЧЖ очган бўлса, доменни шу маҳаллий компания номига расмийлаштириш.
Иккинчи йўл узоқ муддатда анча қулай. Ресторан бизнеси кейинчалик сотилса ёки шерик қўшилса, домен компания активи сифатида у билан бирга ўтади. Шахсий номга рўйхатдан ўтган домен эса эгаси мамлакатни тарк этганда ёки алоқа узилганда муаммога айланиши мумкин: узайтириш хабарлари келмай қолади, паспорт муддати ўтади ва маълумотларни янгилаш қийинлашади.
Чет эллик эгаси учун хос хавфлар
Чет эл фуқароларида энг кўп учрайдиган муаммо техник эмас, балки ташкилий. Одам бир неча йил Ўзбекистонда ишлайди, кейин ватанига қайтади ва маҳаллий телефон рақами ўчиб қолади. Домен эса шу рақам ва эски почта манзилига боғланган бўлади. Натижада муддати тугаши ҳақидаги эслатмалар ҳеч кимга етиб бормайди ва домен узайтирилмай қолади. Шунинг учун контактда доимий ишлайдиган халқаро телефон рақами ва компания доменига боғлиқ бўлмаган шахсий электрон почта кўрсатиш тавсия этилади.
Иккинчи хавф паспорт алмаштирилганда юзага келади. Паспорт муддати тугаб, янгиси берилса, рақами ўзгаради. Агар домен эгасининг маълумотлари янгиланмаса, келажакда эгаликни исботлаш ёки доменни бошқа шахсга ўтказиш керак бўлганда эски ва янги ҳужжат ўртасидаги боғлиқликни тушунтиришга тўғри келади. Янги паспорт олингач, кабинетдаги контакт маълумотларини дарҳол янгилаш бу муаммонинг олдини олади.
- Контактда паспортдаги ёзилишга айнан мос исм-фамилияни киритинг.
- Маҳаллий SIM-картага эмас, узоқ муддат ишлайдиган рақамга таянинг.
- Автоматик узайтиришни ёқинг ва балансни олдиндан тўлдириб қўйинг.
- Бизнес домени бўлса, имкон қадар маҳаллий юридик шахс номига расмийлаштиринг.
Сайт қаерда жойлашиши ҳам муҳим
Домен эгасининг фуқаролиги билан сайт жойлашган сервер ўртасида бевосита боғлиқлик йўқ, аммо Ўзбекистон қонунчилигида бошқа бир муҳим талаб бор. Агар сайт Ўзбекистон фуқароларининг шахсий маълумотларини, масалан буюртма берувчиларнинг исми, телефони ёки манзилини йиғса ва сақласа, бу маълумотлар мамлакат ҳудудидаги серверларда сақланиши талаб этилади. Ресторан мисолида стол банд қилиш формаси айнан шундай маълумот йиғади. Шунинг учун чет эллик тадбиркор ўз мамлакатидаги таниш хостингни танлашдан олдин бу талабни ҳисобга олгани маъқул. Талабнинг аниқ доираси бўйича юрист билан маслаҳатлашиш тавсия этилади.
Маҳаллий сервернинг амалий фойдаси ҳам бор: Tas-IX тармоғи орқали Ўзбекистондаги фойдаланувчиларга саҳифалар тезроқ очилади. sayt.uz серверлари Ўзбекистонда жойлашган, шу сабабли домен ва хостингни бир жойда бошқариш чет эллик эгаси учун ҳам қулай.
Рўйхатдан ўтишдан кейин нимани текшириш керак
Домен фаоллашгач, маълумотлар тўғри киритилганини ва DNS ишлаётганини текшириб кўриш фойдали. Буни оддий буйруқлар билан қилиш мумкин:
whois restoran-misol.uz
dig NS restoran-misol.uz +short
dig A restoran-misol.uz +shortБиринчи буйруқ доменнинг ҳолати ва муддатини кўрсатади, кейинги иккитаси эса ном серверлари ва сайт манзили тўғри созланганини тасдиқлайди. Агар whois жавобида кутилмаган ҳолат кўринса ёки DNS ҳали бўш бўлса, бир неча соат кутиб, сўнгра қайта текширинг.
Кўриб турганингиздек, чет эл фуқароси учун .uz домен олиш ёпиқ эшик эмас. Муваффақият калити ҳужжатдаги маълумотларни аниқ киритиш, узоқ муддат ишлайдиган алоқа каналларини кўрсатиш ва бизнес доменини имкон бўлса маҳаллий компания номига расмийлаштиришда. Контакт профилини бир марта тўғри тўлдириб қўйсангиз, домен йиллар давомида муаммосиз ишлайди.