acme.sh — Let's Encrypt ва бошқа ACME протоколини қўллайдиган сертификат марказларидан бепул SSL сертификат олиш учун ёзилган мижоз дастури. Унинг асосий афзаллиги шундаки, у фақат шелл скриптидан иборат: Python, алоҳида кутубхоналар ёки пакет менежери талаб қилинмайди. Шу сабабли acme.sh эски серверларда, минимал контейнерларда ва root ҳуқуқи бўлмаган фойдаланувчи остида ҳам бемалол ишлайди. Certbot билан солиштирганда у енгилроқ, DNS провайдерлари билан интеграцияси эса анча кенг.
Агар сайтингиз оддий виртуал хостингда жойлашган бўлса, acme.sh сизга деярли керак бўлмайди: sayt.uz хостингида Let's Encrypt сертификати панел орқали чиқарилади ва ўзи янгиланади. Бу қўлланма кўпроқ VPS ёки ўз серверингизда Nginx ёки Apache'ни қўлда бошқарадиган ҳолатлар учун мўлжалланган.
acme.sh'ни ўрнатиш ва Let's Encrypt'ни танлаш
Ўрнатиш битта буйруқ билан бажарилади. Скрипт файлларини фойдаланувчининг уй каталогидаги ~/.acme.sh/ папкасига кўчиради, қисқа ном (алиас) қўшади ва кунлик cron вазифасини яратади. Электрон почта манзили сертификат марказида ҳисоб очиш учун ишлатилади, шунинг учун ҳақиқий, ўзингиз ўқийдиган манзилни ёзинг.
curl https://get.acme.sh | sh -s email=admin@example.uz
source ~/.bashrc
acme.sh --version
Муҳим нуқта: acme.sh'нинг 3.0 версиясидан бошлаб стандарт сертификат маркази Let's Encrypt эмас, ZeroSSL ҳисобланади. Иккаласи ҳам бепул, лекин кўпчилик таниш ва ҳужжатлари кўп бўлгани учун Let's Encrypt'ни афзал кўради. Стандарт марказни бир марта ўзгартириб қўйсангиз, кейинги барча буйруқлар унга йўналтирилади.
acme.sh --set-default-ca --server letsencrypt
Webroot усули: ишлаб турган сайт учун энг қулай йўл
Webroot усулида acme.sh сайтнинг илдиз папкасига .well-known/acme-challenge/ ичида вақтинчалик файл ёзади, Let's Encrypt эса уни HTTP орқали 80-портдан ўқиб, домен сизники эканини тасдиқлайди. Бу усулда веб-серверни тўхтатиш шарт эмас, шунинг учун ишлаб турган сайт учун энг хавфсиз танлов ҳисобланади. Фақат доменнинг A ёзуви айнан шу серверга қараши ва 80-порт ташқаридан очиқ бўлиши керак.
Мисол учун, Тошкентдаги мебел дўкони ўз сайтини misol.uz доменида VPS'да Nginx билан ишлатади дейлик. Сайт файллари /var/www/misol.uz папкасида жойлашган. Сертификатни асосий домен ва www варианти учун бирга олиш қуйидагича бўлади:
acme.sh --issue -d misol.uz -d www.misol.uz -w /var/www/misol.uz
Агар Nginx конфигурациясида барча сўровлар бошқа жойга (масалан, Node.js иловасига) прокси қилинса, .well-known йўли ҳам иловага кетиб қолади ва текширув 404 билан тугайди. Бундай ҳолатда сервер блокига алоҳида location қўшиб, challenge файлларини дискдан бериш керак:
location ^~ /.well-known/acme-challenge/ {
root /var/www/misol.uz;
default_type "text/plain";
}
Standalone ва Nginx режимлари
Серверда ҳали веб-сервер бўлмаса, standalone режими қулай: acme.sh 80-портда ўзининг вақтинчалик серверини кўтаради ва текширувдан кейин уни ёпади. Бунинг учун порт бўш бўлиши ва серверда socat ўрнатилган бўлиши керак. Агар Nginx аллақачон 80-портни эгаллаб турган бўлса, бу режим хато беради, шунинг учун уни фақат янги серверда ёки қисқа тўхтатиш мумкин бўлган ҳолатда ишлатинг.
acme.sh --issue --standalone -d misol.uz
Яна бир вариант — --nginx режими. Унда acme.sh Nginx конфигурациясига вақтинча challenge қоидасини қўшади, текширувдан кейин эса асл ҳолатига қайтаради. Бу қулай, лекин мураккаб, кўп файлларга бўлинган конфигурацияларда кутилмаган натижа бериши мумкин, шунинг учун кўпчилик администраторлар оддий ва башорат қилинадиган webroot усулини танлайди.
DNS API орқали сертификат ва wildcard
Wildcard сертификат (масалан, *.misol.uz) фақат DNS-01 текшируви билан берилади. Бунда acme.sh домен зонасига _acme-challenge номли TXT ёзув қўшади, Let's Encrypt уни ўқийди, кейин ёзув ўчирилади. acme.sh юзлаб DNS провайдерлари учун тайёр модулларга эга, масалан Cloudflare учун dns_cf. API токени фақат керакли зона учун DNS таҳрирлаш ҳуқуқи билан яратилиши керак, тўлиқ ҳисоб калитини берманг.
export CF_Token="cloudflare-api-token"
acme.sh --issue --dns dns_cf -d misol.uz -d '*.misol.uz'
Токен биринчи ишлатилгандан кейин ~/.acme.sh/account.conf файлига сақланади ва янгилашда қайта сўралмайди. Агар DNS провайдерингизда API бўлмаса, қўлда режим мавжуд, лекин унда ҳар янгилашда TXT ёзувни ўзингиз қўшишингиз керак бўлади — бу автоматик янгилашни амалда йўққа чиқаради.
Сертификатни Nginx'га тўғри ўрнатиш
Энг кўп учрайдиган хато — веб-сервер конфигурациясида тўғридан-тўғри ~/.acme.sh/ ичидаги файлларга йўл кўрсатиш. Бу папканинг тузилиши ички ҳисобланади ва ўзгариши мумкин. Тўғри йўл — --install-cert буйруғи билан файлларни доимий жойга нусхалаш ва қайта юклаш буйруғини кўрсатиш. acme.sh бу созламани эслаб қолади ва ҳар янгилашдан кейин файлларни қайта нусхалаб, Nginx'ни ўзи қайта юклайди.
mkdir -p /etc/nginx/ssl
acme.sh --install-cert -d misol.uz \
--key-file /etc/nginx/ssl/misol.uz.key \
--fullchain-file /etc/nginx/ssl/misol.uz.fullchain.pem \
--reloadcmd "systemctl reload nginx"
Nginx сервер блокида эса шу файллар ишлатилади. fullchain файлини кўрсатиш муҳим: фақат домен сертификатининг ўзи берилса, баъзи мобил қурилмалар ва эски браузерлар оралиқ сертификатни топа олмай, ишончсиз уланиш ҳақида огоҳлантиради.
ssl_certificate /etc/nginx/ssl/misol.uz.fullchain.pem;
ssl_certificate_key /etc/nginx/ssl/misol.uz.key;
Автоматик янгилаш қандай ишлайди
Ўрнатиш пайтида acme.sh crontab'га кунига бир марта ишлайдиган вазифа қўшади. У барча сертификатларни текширади ва стандарт ҳолатда 60 кундан ошганларини янгилайди, яъни 90 кунлик сертификат тугашидан тахминан бир ой олдин алмаштирилади. Cron вазифаси мавжудлигини ва сертификатлар рўйхатини қуйидаги буйруқлар билан текшириш мумкин:
crontab -l | grep acme
acme.sh --list
Янгилаш тўғри ишлашига ишонч ҳосил қилиш учун уни муддатидан олдин мажбуран бажариб кўринг. acme.sh'нинг янги версияларида стандарт калит тури ECC бўлгани учун, баъзи ҳолларда буйруққа --ecc параметрини қўшиш керак бўлади — --list чиқишидаги калит турига қаранг.
acme.sh --renew -d misol.uz --force --ecc
Хатоларни таҳлил қилиш
Сертификат олинмаса, аввало батафсил журнал билан қайта уриниб кўринг. --debug 2 параметри ҳар бир сўров ва жавобни кўрсатади, умумий журнал эса ~/.acme.sh/acme.sh.log файлида сақланади. Кўп ҳолларда сабаб оддий бўлади: DNS ҳали янги IP'га тарқалмаган, 80-порт файрволда ёпиқ ёки домен бошқа серверга қарайди.
acme.sh --issue -d misol.uz -w /var/www/misol.uz --debug 2
dig +short misol.uz A
curl -I http://misol.uz/.well-known/acme-challenge/test
Синов пайтида бир хил домен учун кўп марта уриниш Let's Encrypt лимитларига олиб келиши мумкин. Шунинг учун созлашни аввал --staging параметри билан синов серверида текшириб, ҳаммаси ишлагач ҳақиқий сертификат олган маъқул. Шунингдек, acme.sh'ни вақти-вақти билан янгилаб туринг: acme.sh --upgrade --auto-upgrade буйруғи автоматик янгиланишни ёқади ва протоколдаги ўзгаришларга мос келишни таъминлайди.