Ўзбек тилидаги сўз домен номи сифатида жуда кучли танлов бўлиши мумкин: мижоз уни дарҳол тушунади, бренд маҳаллий кўринади ва қидирувда ҳам табиий эшитилади. Бироқ ўзбек лотин алифбосидаги бир нечта ҳарф домен номларида умуман ишлатилмайди ёки турлича ёзилади. Натижада сиз рекламада айтган номни мижоз браузерга бошқача ёзади ва сизнинг сайтингиз ўрнига хато саҳифага ёки, ундан ҳам ёмони, рақобатчининг сайтига тушади. Ушбу мақолада ўзбекча сўздан домен ясашда учрайдиган аниқ муаммоларни ва уларни олдиндан ҳал қилиш йўлларини кўриб чиқамиз.
Домен номида қайси белгилар рухсат этилган
Оддий домен номида фақат лотин ҳарфлари (a-z), рақамлар ва дефис ишлатилади. Дефис номнинг бошида ёки охирида туриши мумкин эмас, номнинг бир қисми эса 63 белгидан ошмаслиги керак. Катта ва кичик ҳарфлар фарқ қилмайди, яъни Bogcha.uz ва bogcha.uz битта манзил. Энг муҳими, тутуқ белгиси ҳам, ўзбекча ў ва ғ ҳарфларидаги апостроф ҳам домен номида мавжуд эмас. Шу сабабли ҳар бир ўзбекча сўз доменга айланаётганда қайсидир белгисини йўқотади ёки бошқа ҳарф билан алмаштирилади.
Бу оддий техник чеклов эмас, балки ўқилиш муаммоси. Масалан, "гўзаллик салони" учун домен gozallik.uz бўлади ва бу ерда муаммо кам, чунки ў шунчаки o га айланади. Лекин "ўқув маркази" сўзида апостроф тушиб қолганда oquv ҳосил бўлади, баъзи одамлар эса уни русча талаффузга мослаб uquv деб ёзади. Битта ном учун икки-уч хил ёзилиш пайдо бўлиши ана шу ердан бошланади.
Энг кўп чалкашлик берадиган ҳарфлар
Амалиётда муаммоларнинг катта қисми бир нечта ҳарф жуфтлигига тўғри келади. Уларни билиб олсангиз, домен танлашда қайси вариантларни текшириш кераклигини олдиндан кўра оласиз.
| Ўзбекча | Домендаги ёзилиш | Мижоз ёзиши мумкин бўлган вариант |
|---|---|---|
| ў (ўқув) | oquv | uquv, o-quv |
| ғ (боғча) | bogcha | boghcha |
| х / ҳ (хизмат, ҳаёт) | xizmat | hizmat, khizmat |
| қ / к (қанд) | qand | kand |
| ш, ч (ширин, чой) | shirin, choy | choi, chay |
Айниқса х ва ҳ жуфтлиги хавфли, чунки оғзаки нутқда кўп одам уларни фарқламайди. "Хизмат" сўзини эшитган мижоз уни hizmat деб ёзиши жуда оддий ҳолат. Худди шундай, қ ҳарфи русча клавиатурага ўрганган фойдаланувчиларда кўпинча k билан алмаштирилади. Агар номингизда шу ҳарфлардан бири бўлса, иккинчи вариантни ҳам албатта текширинг.
Тутуқ белгисини нима билан алмаштириш керак
Баъзи тадбиркорлар апостроф ўрнида дефис қўйишни ўйлайди: масалан, "маърифат" учун ma-rifat.uz. Бу ечим деярли ҳар доим ноқулай. Дефисни оғзаки айтиш қийин, рекламада уни "чизиқча билан" деб қўшимча тушунтиришга тўғри келади, мижозларнинг кўпчилиги эса уни барибир ташлаб ёзади. Шунинг учун тутуқ белгисини шунчаки олиб ташлаш, яъни marifat.uz кўринишида ёзиш одатда энг табиий йўл.
Агар апострофни олиб ташлаш сўзнинг маъносини бузса ёки уни бошқа сўзга айлантириб қўйса, бошқача ном танлаш яхшироқ. "Шеър" сўзидан sher чиқади ва бу энди бутунлай бошқа маъно беради. Бундай ҳолда сўзни кенгайтириш ёрдам беради, масалан, маъноси аниқ қоладиган sheriyat каби вариант. Домен номини ёзиб кўриб, уни овоз чиқариб ўқинг ва нотаниш одам уни қандай тушунишини ўйлаб кўринг.
Тошкентдаги боғча мисолида танлов
Фараз қилайлик, Тошкентнинг Юнусобод туманида "Қуёшли боғча" номли хусусий боғча сайт очмоқчи. Биринчи вариант quyoshlibogcha.uz бўлади. Уни таҳлил қилсак, бу ерда учта хавфли жой бор: қ ҳарфи k билан, ғ ҳарфи gh билан ёзилиши мумкин, сўзлар қўшилиб кетгани сабабли эса ном узун ва кўз билан ўқиш қийин.
Яхшироқ ёндашув асосий домен сифатида қисқа ва аниқ ном танлаш, кейин энг эҳтимолли хато вариантларни ҳам рўйхатдан ўтказишдир. Масалан, асосий домен quyoshli.uz, қўшимча равишда kuyoshli.uz ва quyoshlibogcha.uz. Барча қўшимча доменлар асосий сайтга доимий йўналтирилади. Шунда ота-она қайси вариантни ёзмасин, битта сайтга тушади, қидирув тизимлари эса фақат битта асосий манзилни индекслайди.
Қўшимча доменларни асосий сайтга йўналтириш
Бир нечта домен бир хил контентни кўрсатса, қидирув тизимлари уни такрорий контент сифатида қабул қилиши мумкин. Шунинг учун қўшимча доменлар сайтни алоҳида кўрсатмаслиги, балки 301 коди билан асосий доменга йўналтириши керак. Хостингда Apache ишлатилса, қўшимча домен папкасидаги .htaccess файлига қуйидагини ёзиш кифоя:
RewriteEngine On
RewriteCond %{HTTP_HOST} !^quyoshli\.uz$ [NC]
RewriteRule ^(.*)$ https://quyoshli.uz/$1 [R=301,L]Nginx ишлатиладиган VPS'да эса алоҳида сервер блоки етарли:
server {
listen 80;
listen 443 ssl;
server_name kuyoshli.uz www.kuyoshli.uz quyoshlibogcha.uz www.quyoshlibogcha.uz;
# ssl_certificate va ssl_certificate_key shu domenlarni ham qamrashi kerak
return 301 https://quyoshli.uz$request_uri;
}Эътибор беринг, HTTPS орқали келган сўровларни ҳам тўғри йўналтириш учун қўшимча доменларда ҳам SSL сертификати бўлиши керак, акс ҳолда браузер йўналтиришдан олдин хавфсизлик огоҳлантиришини кўрсатади. sayt.uz хостингида қўшимча домен уланганда унга ҳам бепул Let's Encrypt сертификати берилиши мумкин, бу эса йўналтиришни хавфсиз қилади.
Номни танлашдан олдин ўтказиладиган оддий тест
Домен учун пул тўлашдан олдин уни кичик гуруҳда синаб кўриш жуда фойдали. Номни ёзма кўрсатмасдан, фақат оғзаки айтиб, беш-олти танишингиздан уни телефонда ёзиб беришни сўранг. Агар уч кишидан иккитаси бошқача ёзса, бу ном оғзаки реклама учун заиф ёки унинг хато вариантларини ҳам олиш шарт дегани.
- Номни телефонда айтиб кўринг ва суҳбатдошдан ёзиб беришни сўранг.
- Номни русча ва инглизча клавиатурада ёзадиган одамларга ҳам синаб кўринг.
- Сўзлар қўшилиб кетганда бошқа маъно чиқмаётганини текширинг.
- Энг кўп учраган хато вариантлар банд ёки бўшлигини қидирувда текширинг.
Охирги қадам айниқса муҳим: агар хато вариант аллақачон бошқа бировники бўлса ва унда рақобатчи ёки шубҳали сайт ишлаётган бўлса, сизнинг мижозларингизнинг бир қисми доимий равишда ўша ерга тушади. Бундай ҳолда бошқа ном танлаш кейинчалик бу муаммо билан курашишдан анча арзонга тушади.
Қисқа, лекин тушунарли номга интилинг
Ўзбекча сўзли доменнинг кучи унинг тушунарлилигида, шунинг учун уни ҳаддан ташқари қисқартириб, маъносини йўқотмаслик керак. Масалан, "Самарқанд нон" номини smqnon.uz қилиб қисқартириш ёзишни осонлаштирмайди, балки хотирада қолишини қийинлаштиради. Икки сўздан иборат, ҳар бири аниқ ўқиладиган ва чалкаш ҳарфлари кам бўлган ном деярли ҳар доим яхши натижа беради. Керак бўлса, шу номни sayt.uz қидирувида бир неча вариантда текшириб, қайсилари бўш эканини бир вақтнинг ўзида кўриб чиқиш мумкин.
Демак, ўзбекча сўз домен учун ажойиб асос, фақат уни танлашда ҳарфларнинг домендаги ёзилишини, мижоз уни қандай ёзиши мумкинлигини ва хато вариантларни олдиндан ҳисобга олиш керак. Асосий домен битта бўлсин, қолганлари унга 301 билан йўналтирилсин, рекламада эса ном ҳар доим бир хил ва аниқ ёзилсин.