Домен олиш бир неча дақиқалик иш бўлиб кўринади: номни ёзасиз, саватга қўшасиз ва тўлайсиз. Лекин доменни қайси регистратор орқали олганингиз кейинги йиллардаги тажрибангизни белгилайди. Узайтириш нархи кутилмаганда ошиши, доменни бошқа жойга кўчиришнинг имкони бўлмаслиги ёки муҳим пайтда қўллаб-қувватлаш хизмати жавоб бермаслиги каби муаммолар айнан нотўғри танловдан келиб чиқади. Қуйида регистраторни баҳолашда эътибор бериш керак бўлган тўққизта мезонни кўриб чиқамиз.
1. Зона учун расмий ваколат
Ҳар бир домен зонасида доменларни рўйхатдан ўтказиш ҳуқуқига эга бўлган регистраторлар бор. Баъзи компаниялар ўзлари регистратор бўлади, бошқалари эса регистратор билан шартнома асосида ишлайдиган реселлер сифатида хизмат кўрсатади. Реселлер орқали домен олишнинг ўзида ёмон нарса йўқ, лекин хизмат кўрсатувчи томон ишончли бўлиши ва домен сизнинг номингизга тўғри расмийлаштирилиши муҳим. Компаниянинг қанча вақтдан бери ишлаётгани, расмий юридик маълумотлари очиқ эканлиги ва шартнома шартлари аниқ ёзилгани ишончлиликнинг дастлабки белгиларидир.
2. Домен сизнинг номингизга рўйхатдан ўтадими
Бу мезон энг муҳими ва энг кўп эътибордан четда қоладигани. Намангандаги хусусий мактабни мисол қилайлик. Мактаб сайти учун доменни сайт яратган веб-студия ўз номига рўйхатдан ўтказган. Бир неча йилдан сўнг мактаб бошқа дастурчи билан ишлашни бошлади ва доменни кўчирмоқчи бўлди, аммо маълум бўлдики, регистр маълумотларида эгаси мактаб эмас, студия экан. Доменни қайтариб олиш учун узоқ музокаралар керак бўлди.
Шунинг учун домен олаётганда эгаси сифатида ким кўрсатилаётганини албатта текширинг. Жисмоний шахс бўлсангиз, ўз паспорт маълумотларингиз, ташкилот бўлсангиз, ташкилот реквизитлари киритилиши керак. Яхши регистратор буни сиздан талаб қилади ва контакт профилини ўзингиз бошқаришингизга имкон беради.
3. Узайтириш нархи ва шаффофлик
Кўпгина регистраторлар биринчи йил учун акция нархини таклиф қилади, кейинги йилларда эса узайтириш нархи сезиларли даражада юқори бўлади. Бу ўз-ўзидан алдов эмас, лекин буни олдиндан билиш керак. Танлашдан олдин рўйхатдан ўтказиш, узайтириш ва кўчириш нархларини алоҳида-алоҳида солиштиринг. Шунингдек, муддати ўтган доменни тиклаш нархи ҳам сўранг, чунки баъзи зоналарда бу хизмат оддий узайтиришдан бир неча баробар қиммат бўлиши мумкин.
4. DNS бошқаруви имкониятлари
Домен билан ишлашнинг катта қисми DNS ёзувларини созлашдан иборат. Сайтни хостингга боғлаш, корпоратив почтани улаш, қидирув тизимларида сайтни тасдиқлаш ёки почта хавфсизлиги учун SPF ва DKIM қўшиш учун А, CNAME, MX ва TXT ёзувларини эркин таҳрирлаш имкони бўлиши керак. Яхши панелда TTL қийматини ўзгартириш, ўз ном серверларингизни кўрсатиш ва ўзгаришлар қисқа вақтда кучга кириши мумкин. Созламалар тўғри ишлаётганини қуйидаги буйруқлар билан текширасиз:
dig NS maktab-misol.uz +short
dig MX maktab-misol.uz +short
dig TXT maktab-misol.uz +shortАгар панелда керакли ёзув турини қўшишнинг имкони бўлмаса ёки ҳар бир ўзгариш учун қўллаб-қувватлашга ёзиш керак бўлса, бу кундалик ишни анча секинлаштиради.
5. Доменни бошқа жойга кўчириш эркинлиги
Регистратор сизни мажбуран ушлаб қолмаслиги керак. Халқаро зоналарда доменни кўчириш учун авторизация коди, яъни EPP ёки Auth код керак бўлади ва уни олиш осон бўлиши лозим. .uz зонасида ҳам доменни бошқа регистраторга ўтказиш тартиби мавжуд. Яхши регистраторни доменни кўчиришга тўсқинлик қилиши билан эмас, балки хизмати сифати билан мижозни ушлаб қоладиган компания деб билиш керак. Доменнинг ҳозирги ҳолатини whois орқали кўриш мумкин:
whois maktab-misol.uz | grep -iE "registrar|status|expir"Натижада clientTransferProhibited каби ҳолат кўринса, бу домен кўчиришдан ҳимояланган дегани. Бу хавфсизлик учун фойдали, лекин кўчириш керак бўлганда уни кабинетдан ўзингиз олиб ташлай олишингиз керак.
6. Автоматик узайтириш ва эслатмалар
Кўп доменлар эгаси тўлашни унутгани учун эмас, эслатма етиб бормагани учун йўқотилади. Регистратор муддат тугашидан олдин бир неча марта электрон почта ва SMS орқали огоҳлантириши, автоматик узайтириш функциясини таклиф қилиши ва балансдан тўловни ўзи амалга ошириши жуда қимматли. Шунингдек, муддати ўтгандан кейин домен қанча вақт давомида қайта тикланиши мумкинлигини билиб қўйинг: бу давр зона ва регистраторга қараб фарқ қилади.
7. Қўллаб-қувватлаш хизмати сифати
Муаммо кўпинча энг ноқулай пайтда чиқади: сайт очилмай қолади, почта ишламайди ёки домен фаоллашмайди. Бундай пайтда ўзингизга тушунарли тилда, тез ва аниқ жавоб берадиган хизмат муҳим. Танлашдан олдин қўллаб-қувватлашга оддий савол юбориб, қанча вақтда ва қандай сифатда жавоб келишини синаб кўриш мумкин. Маҳаллий регистраторнинг устунлиги шундаки, у .uz зонасининг ўзига хос қоидаларини ва маҳаллий тўлов тизимларини яхши билади.
8. Аккаунт хавфсизлиги
Домен аккаунти бузилса, ҳужумчи DNS ёзувларини ўзгартириб, сайтингизни ёки почтангизни ўз серверига йўналтириши мумкин. Шунинг учун кабинетга киришда кучли парол талаб қилиниши, кириш уринишлари ҳақида хабарномалар ва имкон бўлса икки босқичли аутентификация мавжудлигига эътибор беринг. Кабинетга боғланган электрон почта ва телефон рақами ҳам хавфсиз бўлиши керак, чунки паролни тиклаш айнан улар орқали амалга оширилади.
- Кабинет учун бошқа жойда ишлатилмаган ноёб парол танланг.
- Кабинетга боғланган почта қутисини ҳам алоҳида ҳимояланг.
- Доменни кўчиришдан ҳимоя ҳолатини доимий ёқиб қўйинг.
9. Қўшимча хизматлар билан интеграция
Домен ёлғиз ишламайди: унга хостинг, SSL сертификат ва корпоратив почта керак бўлади. Буларнинг ҳаммаси битта кабинетда бошқарилса, DNS созламалари автоматик қўлланилади, тўловлар бир жойда бўлади ва муаммо чиққанда ким жавобгар эканлиги аниқ. Масалан, sayt.uz да домен, хостинг, бепул автоматик янгиланадиган SSL ва почта битта кабинетдан бошқарилади, серверлар эса Ўзбекистонда жойлашган. Албатта, бу мажбурий эмас ва доменни бир жойда, хостингни бошқа жойда сақлаш ҳам мумкин, лекин бундай ҳолатда DNS созламаларини ўзингиз тўғри боғлашингизга тўғри келади.
Танловни қандай якунлаш керак
Тўққизта мезоннинг ҳаммаси бир хил оғирликка эга эмас. Кичик шахсий блог учун нарх ва қулайлик муҳимроқ бўлиши мумкин, онлайн дўкон ёки клиника сайти учун эса эгалик, хавфсизлик ва қўллаб-қувватлаш биринчи ўринда туради. Энг оддий йўл: аввал иккинчи ва бешинчи мезонни текширинг, яъни домен сизнинг номингизга рўйхатдан ўтиши ва уни исталган вақтда кўчира олишингиз. Бу иккиси таъминланган бўлса, қолган мезонлар бўйича хато қилсангиз ҳам, кейинчалик вазиятни ўзгартириш имконига эга бўласиз.