Кўп сайтларда баъзи ишлар фойдаланувчи босган тугмага эмас, вақтга боғлиқ бўлади: ҳар кеча ҳисобот юбориш, ҳар соатда валюта курсини янгилаш, эскирган саватларни тозалаш ёки обуначиларга хат жўнатиш. Бундай такрорий вазифаларни сервер ўзи бажариши учун cron ишлатилади. ISPmanager'да cron вазифалари "Режалаштирувчи" бўлимида яратилади ва улар хостинг аккаунтингиз фойдаланувчиси номидан ишга тушади. Тўғри созланган cron кўзга кўринмай ишлайди, нотўғри созлангани эса ё умуман ишламайди, ё серверни кераксиз юклайди.
Cron жадвали қандай ўқилади
Ҳар бир cron вазифаси беш майдондан иборат вақт жадвали ва буйруқдан ташкил топади. Майдонлар тартиби: дақиқа, соат, ой куни, ой ва ҳафта куни. Юлдузча "ҳар бири" дегани, */5 эса "ҳар бешинчиси" дегани. Бир нечта одатий мисол:
| Жадвал | Маъноси |
|---|---|
*/5 * * * * | ҳар 5 дақиқада |
0 * * * * | ҳар соат бошида |
30 3 * * * | ҳар куни соат 03:30 да |
0 9 * * 1 | ҳар душанба соат 09:00 да |
0 2 1 * * | ҳар ойнинг 1-куни соат 02:00 да |
Вақт сервер вақт минтақаси бўйича ҳисобланади. Агар вазифа аниқ соатда ишлаши муҳим бўлса, биринчи ишга тушишдан кейин лог орқали у кутган вақтда ишлаганини текширинг.
ISPmanager'да вазифа яратиш
sayt.uz кабинетидан ISPmanager панелига кириб, чап менюдан "Режалаштирувчи (cron)" бўлимини очинг (рус интерфейсида Планировщик (cron), инглиз тилида Cron jobs). Янги яратиш тугмасини босганингизда қуйидаги майдонлар чиқади:
- Буйруқ — бажариладиган буйруқ, файлларга тўлиқ йўл билан ёзилади.
- Жадвал — оддий режимда рўйхатлардан танланади, эксперт режимида эса беш майдон тўғридан-тўғри ёзилади.
- Натижани почтага юбориш — ёқилса, буйруқ нима чиқарса, ўша хат бўлиб келади. Синов пайтида фойдали, доимий ишлашда эса почтангизни тўлдириб юборади.
- Изоҳ — вазифа нима учунлигини ёзиб қўйинг, бир неча ойдан кейин бу жуда асқотади.
Буйруқда нисбий йўл ишлатманг: cron сизнинг сайт папкангизда эмас, фойдаланувчининг уй каталогида ишга тушади. ISPmanager'да сайт файллари одатда /var/www/FOYDALANUVCHI/data/www/misol.uz кўринишидаги папкада жойлашади, аниқ йўлни панелнинг файл менежеридан кўришингиз мумкин.
PHP скриптни cron орқали ишга тушириш
PHP файлни ишга туширишнинг икки йўли бор. Биринчиси PHP интерпретаторини тўғридан-тўғри чақириш. Бунда сайтингиз қайси PHP версиясида ишласа, ўша версиянинг йўлини кўрсатиш муҳим, чунки php буйруғи бошқа, эскироқ версияни чақириб қолиши мумкин. Серверда қўшимча версиялар одатда /opt/php82/bin/php каби йўлларда туради, аниқ йўлни техник ёрдамдан билиб олиш мумкин:
/opt/php82/bin/php /var/www/u1234/data/www/misol.uz/cron/rates.php >/dev/null 2>&1
Иккинчи йўл скриптни веб орқали чақириш. Бу усул скрипт фақат браузер орқали тўғри ишлайдиган бўлса қулай, лекин бундай манзилни бегоналар ҳам оча олмаслиги учун махфий калит билан ҳимояланг:
wget -q -O /dev/null "https://misol.uz/cron/rates.php?key=uzun-tasodifiy-kalit"
Буйруқ охиридаги >/dev/null 2>&1 натижани ташлаб юборади. Агар натижани сақлаб қолмоқчи бўлсангиз, уни лог файлга йўналтиринг, масалан >> $HOME/cron-rates.log 2>&1. Шунда вазифа ишлаганми ёки хато берганми, билиб олиш осон бўлади.
Мисол: сайёҳлик агентлиги ва валюта курси
Бухородаги сайёҳлик агентлиги misol.uz сайтида тур нархларини доллар ва сўмда кўрсатади. Курс ҳар соатда янгиланиши керак, шунинг учун дастурчи курсни олиб, базага ёзадиган rates.php скриптини ёзган. Режалаштирувчида жадвал 0 * * * * қилиб қўйилади ва буйруқ юқоридаги биринчи мисолдагидек ёзилади. Биринчи кун лог файлига натижа ёзиб борилади, ҳаммаси тўғри ишлаётганига ишонч ҳосил қилгач, лог фақат хатоларни сақлайдиган қилиб қисқартирилади.
Агар скрипт баъзан бир соатдан кўпроқ ишлаб қолса, кейинги ишга тушиш олдингиси билан устма-уст тушади ва базада чалкашлик пайдо бўлади. Бунинг олдини олиш учун flock ишлатилади, у олдинги нусха тугамагунча янгисини ишга туширмайди:
flock -n $HOME/rates.lock /opt/php82/bin/php /var/www/u1234/data/www/misol.uz/cron/rates.php
WordPress ва Laravel учун cron
WordPress ўзининг режалаштирилган вазифаларини wp-cron.php орқали бажаради ва одатий ҳолатда уни ҳар бир саҳифа очилганда текширади. Кам ташрифчили сайтда вазифалар кечикади, кўп ташрифчили сайтда эса ортиқча юк пайдо бўлади. Яхшироқ йўл wp-config.php га define( 'DISABLE_WP_CRON', true ); қаторини қўшиб, ҳақиқий cron'ни ҳар 5 ёки 15 дақиқада ишга тушириш:
*/15 * * * * wget -q -O /dev/null "https://misol.uz/wp-cron.php?doing_wp_cron"
Laravel лойиҳаларида барча режалаштирилган вазифалар кодда тасвирланади, cron эса фақат ҳар дақиқада битта буйруқни ишга туширади:
* * * * * cd /var/www/u1234/data/www/misol.uz && /opt/php82/bin/php artisan schedule:run >> /dev/null 2>&1
Вазифа ишламаса нимани текшириш керак
Аввал буйруқни SSH орқали қўлда ишга тушириб кўринг: агар у терминалда ҳам хато берса, муаммо cron'да эмас, скриптнинг ўзида. Терминалда ишлаб, cron'да ишламаса, сабаб кўпинча нисбий йўллар, бошқа PHP версияси ёки муҳит ўзгарувчиларининг йўқлиги бўлади. Вақтинча натижани почтага юборишни ёқиб қўйсангиз, хато матни сизга хат бўлиб келади. Ҳар дақиқада ишлайдиган оғир вазифалардан қочинг, улар хостинг ресурсларини беҳуда сарфлайди ва тариф чегарасига урилиши мумкин. Савол туғилса, вазифа буйруғи ва жадвалини ёзиб, sayt.uz техник ёрдамига тикет юборинг.