Корпоратив почтани Outlook'га улаган кўп фойдаланувчилар бир хил манзарага дуч келади: ҳар сафар дастур очилганда хавфсизлик сертификати билан боғлиқ огоҳлантириш ойнаси чиқади ва сертификатдаги ном сайт номига мос келмаслиги айтилади. Ходимлар "Ҳа" тугмасини босиб ишлашда давом этади, лекин ойна эртаси куни яна пайдо бўлади. Бу огоҳлантириш почта бузилганини англатмайди, аммо уни эътиборсиз қолдириш ҳам тўғри эмас. Ушбу мақолада бу хабар нима учун чиқишини, уни қандай текширишни ва mail.example.uz каби ном учун тўғри сертификатни қандай ҳал қилишни тушунтирамиз.
Огоҳлантириш аслида нимани билдиради
Почта дастури серверга IMAP, POP3 ёки SMTP орқали уланганда, сервер унга ўз SSL сертификатини кўрсатади. Outlook бу сертификатдаги номларни сиз созламаларда ёзган сервер манзили билан солиштиради. Агар сиз mail.example.uz деб ёзган бўлсангиз, лекин сервер бошқа ном, масалан, сервернинг ўз техник номи учун чиқарилган сертификатни кўрсатса, Outlook номлар мос эмаслигини айтади. Шифрлаш барибир ишлайди, аммо дастур сиз ҳақиқатан тўғри серверга уланганингизни тасдиқлай олмайди.
Бундай ҳолат кўпинча умумий почта серверларида юз беради. Битта серверда юзлаб доменларнинг почтаси жойлашган бўлиши мумкин, ва ҳар бир мижоз mail. билан бошланувчи ўз субдоменини ишлатади. Агар сервер ҳар бир шундай ном учун алоҳида сертификат кўрсатмаса, у фақат ўзининг асосий номи учун сертификатни беради, ва натижада барча мижозларда шу огоҳлантириш чиқади.
Нега "Ҳа" тугмасини босиш ечим эмас
Огоҳлантиришни бир марта қабул қилиш қулай туюлади, лекин бу одатни ходимларда шакллантириш хавфли. Агар фойдаланувчилар сертификат ойнасини автоматик равишда ёпишга ўрганиб қолса, кунлардан бир кун ҳақиқий ҳужум, яъни трафикни ўз сервери орқали ўтказувчи тажовузкор пайдо бўлганда ҳам улар худди шундай "Ҳа" ни босади. Бундан ташқари, баъзи мобил почта иловалари ва янги Outlook версиялари мос келмайдиган сертификат билан уланишни умуман рад этиши мумкин. Шунинг учун муаммони илдизидан ҳал қилиш керак.
Муаммони текшириш: сервер қайси сертификатни кўрсатяпти
Аввал ном қайси IP манзилга ишора қилаётганини ва сервер қандай сертификат қайтараётганини аниқланг. Бунинг учун openssl ва dig буйруқлари етарли. -servername параметри муҳим: у серверга қайси ном сўралаётганини SNI орқали билдиради, ва тўғри созланган сервер шу номга мос сертификатни қайтаради.
# mail. subdomeni va MX yozuvi qayerga ishora qilmoqda
dig A mail.example.uz +short
dig MX example.uz +short
# IMAP (993) sertifikatidagi nomlar va muddat
openssl s_client -connect mail.example.uz:993 -servername mail.example.uz </dev/null 2>/dev/null \
| openssl x509 -noout -subject -ext subjectAltName -dates
# SMTP yuborish porti (587, STARTTLS)
openssl s_client -starttls smtp -connect mail.example.uz:587 -servername mail.example.uz </dev/null
Натижадаги subjectAltName қаторида DNS:mail.example.uz бўлмаса, муаммо айнан шунда. Агар у ерда сервер номи ёки localhost каби нарса кўринса, сервер сизнинг номингиз учун алоҳида сертификатга эга эмас.
Биринчи ечим: провайдер берган сервер номини ишлатиш
Энг тез ва ишончли йўл, почта дастурида mail.example.uz ўрнига хостинг провайдери кўрсатган сервер номини ёзиш. Бу ном учун сертификат провайдер томонидан аллақачон чиқарилган ва автоматик янгиланади, шунинг учун огоҳлантириш дарҳол йўқолади. Почта манзилингиз барибир info@example.uz бўлиб қолади, фақат уланиш нуқтаси ўзгаради. sayt.uz мижозлари почта учун тўғри сервер номини кабинетдан ёки техник ёрдам орқали билиб олишлари мумкин.
Бу усулнинг камчилиги шундаки, ҳар бир ходимнинг қурилмасидаги созламани ўзгартириш керак бўлади. Кичик жамоада бу беш дақиқалик иш, аммо юзлаб қурилмали ташкилотда олдиндан режа тузиш лозим.
Иккинчи ечим: mail.example.uz учун алоҳида сертификат
Агар брендлаш муҳим бўлса ёки созламаларни ўзгартириш қийин бўлса, почта сервери mail.example.uz номи учун ўз сертификатини кўрсатиши керак. Бунинг учун иккита шарт бажарилиши лозим. Биринчидан, mail.example.uz A ёзуви почта серверига ишора қилиши керак. Иккинчидан, сертификат маркази бу номга эгаликни тасдиқлай олиши керак. Агар mail. субдомени HTTP орқали ҳам почта серверига етиб борса, оддий HTTP текшируви ишлайди. Агар сайт ва почта турли жойларда бўлса ёки 80-порт ёпиқ бўлса, DNS-01 усули қулайроқ: марказ DNS зонасидаги махсус TXT ёзувини текширади ва сайтингизнинг A ёзувига умуман тегилмайди.
# DNS-01 bilan sertifikat (TXT yozuvini qo'lda qo'shish)
certbot certonly --manual --preferred-challenges dns -d mail.example.uz
# Tekshiruvdan oldin TXT yozuvi tarqalganini ko'rish
dig TXT _acme-challenge.mail.example.uz +short
Қўлда DNS-01 усули ҳар янгилашда TXT ёзувини қайта қўшишни талаб қилади, шунинг учун доимий ишлатиш учун DNS API орқали автоматлаштирилган мижоз керак бўлади. Умумий хостингда бу иш одатда провайдер томонидан бажарилади.
Ўз серверингиз бўлса, сертификатни олгач, уни почта дастурига SNI орқали улаш керак. Dovecot 2.3 да бу қуйидагича кўринади (2.4 версияда параметр номлари ўзгарган, расмий ҳужжатни текширинг):
local_name mail.example.uz {
ssl_cert = </etc/letsencrypt/live/mail.example.uz/fullchain.pem
ssl_key = </etc/letsencrypt/live/mail.example.uz/privkey.pem
}
SMTP томони учун ҳам худди шундай созлама Exim ёки Postfix'да қилинади, акс ҳолда Outlook IMAP'да жим бўлиб, хат юборишда огоҳлантириш чиқараверади.
Autodiscover: эътибордан четда қоладиган иккинчи манба
Outlook ҳисобни созлашда ва вақти-вақти билан ишлаш давомида autodiscover.example.uz ҳамда https://example.uz/autodiscover/autodiscover.xml манзилларига мурожаат қилади. Агар сайтингиз сертификати бу номларни қамрамаса, огоҳлантириш почта серверидан эмас, айнан шу ердан келиши мумкин. Ойнада кўрсатилган номга диққат қилинг: агар у autodiscover билан бошланса, демак муаммо почта серверида эмас. Бундай ҳолда autodiscover субдомени учун ёзувни олиб ташлаш ёки унга тўғри сертификат бериш ёрдам беради.
Амалий мисол: клиникадаги ҳар кунги ойна
Самарқанддаги хусусий клиника misol.uz доменида ўн икки ходим учун почта ишлатади. Сайт бошқа конструкторда жойлашган, почта эса хостинг серверида. Ҳар бир компьютердаги Outlook'да сервер сифатида mail.misol.uz ёзилган ва ҳар куни эрталаб сертификат огоҳлантириши чиқади. Текширув шуни кўрсатди: mail.misol.uz тўғри серверга ишора қилади, лекин сервер фақат ўз техник номи учун сертификат беради. Администратор икки йўлдан бирини танлади: mail.misol.uz учун DNS-01 орқали сертификат чиқарилди ва почта серверига уланди, сайт ёзувларига эса тегилмади. Эртаси кундан бошлаб ойна чиқмай қўйди ва ходимларга ҳеч нарсани қайта созлаш керак бўлмади.
Сертификат муддатини кузатиб боринг
Почта сертификати ҳам веб-сертификат каби муддатга эга, ва Let's Encrypt сертификатлари 90 кунда тугайди. Янгилаш автоматлаштирилмаган бўлса, уч ойдан кейин худди шу огоҳлантириш яна, бу сафар "муддати ўтган" деган матн билан қайтади. Янгилангандан кейин Dovecot ва SMTP хизматини қайта юклашни унутманг, чунки улар янги файлни фақат қайта юкланганда ўқийди. Мунтазам текшириш учун юқоридаги openssl буйруғидаги -dates натижасига қараш кифоя.