Домен рўйхатдан ўтказилганда регистратор эгасининг исми, манзили, телефон рақами ва электрон почтасини сўрайди. Бу маълумотлар домен реестрида сақланади ва узоқ йиллар давомида WHOIS деб аталадиган очиқ хизмат орқали исталган одамга кўрсатиб келинган. Натижада янги домен сотиб олган киши бир неча кун ичида спам хатлар, "доменингизни узайтиринг" деган сохта ҳисоб-фактуралар ва нотаниш рақамлардан қўнғироқлар ола бошлаган. WHOIS махфийлиги айнан шу муаммога жавоб: у домен эгасининг шахсий маълумотларини очиқ кўринишдан яширади, лекин доменнинг техник ишлашига ҳеч қандай таъсир қилмайди.
WHOIS ёзувида аслида нима кўринади
WHOIS сўрови домен ҳақида икки хил маълумот қайтаради. Биринчиси техник қисм: домен қачон рўйхатдан ўтгани, қачон тугаши, қайси регистраторда тургани, ҳолат байроқлари ва ном серверлари. Иккинчиси контакт қисми: эгаси (регистрант), административ ва техник контактлар. Махфийлик фақат иккинчи қисмга тегишли, чунки техник маълумотлар интернетнинг ишлаши учун очиқ бўлиши шарт. Масалан, ном серверлари яширилса, бошқа тармоқлар доменингизни қаердан қидиришни билмай қолади.
Терминалда бу маълумотни ўзингиз ҳам текширишингиз мумкин. Linux ёки macOS'да whois буйруғи, замонавий тизимларда эса RDAP протоколи орқали сўров юборилади:
whois example.com
curl -s https://rdap.org/domain/example.com | python3 -m json.tool
Агар махфийлик ёқилган бўлса, натижада исм ўрнига "REDACTED FOR PRIVACY" ёки "Data Protected" каби ёзув, имейл ўрнига эса воситачи манзил ёки алоқа формаси кўринади.
GDPR ва RDAP нимани ўзгартирди
2018-йилда Европа Иттифоқида GDPR (шахсий маълумотларни ҳимоя қилиш умумий регламенти) кучга киргач, регистраторлар Европа фуқароларининг маълумотларини очиқ WHOIS'да кўрсатишни давом эттира олмай қолди. ICANN халқаро доменлар (.com, .net, .org ва бошқалар) учун вақтинчалик қоидалар қабул қилди ва кўплаб регистраторлар шахсий контакт маълумотларини сукут бўйича яшира бошлади. Шу боис бугун кўп .com доменлар учун WHOIS'да эгасининг исми умуман кўринмайди, фақат ташкилот номи ва мамлакат қолиши мумкин.
Кейинги босқич RDAP протоколи бўлди. Эски WHOIS оддий матн қайтаради ва ким сўраётганини фарқлай олмайди, RDAP эса тузилган JSON жавоб беради ҳамда сўровчининг ҳуқуқига қараб турли даражадаги маълумот кўрсатишга имкон яратади. ICANN халқаро доменлар учун RDAP'ни асосий стандарт сифатида белгилаган, шунинг учун янги воситалар аста-секин айнан шу протоколга ўтмоқда. Мамлакат доменлари (.uz, .ru, .de ва бошқалар) эса ўз реестрининг қоидаларига бўйсунади ва уларда нима кўриниши ҳар бир зонада алоҳида белгиланади.
Махфийлик хизмати қандай ишлайди
Махфийлик ёқилганда регистратор реестрга ёки очиқ WHOIS чиқишига сизнинг маълумотларингиз ўрнига воситачи маълумотларини беради. Ҳақиқий маълумотлар ўчирилмайди: улар регистраторнинг базасида сақланиб қолади ва домен сизга тегишли эканини тасдиқлаш, трансфер қилиш ёки низони ҳал қилиш керак бўлганда ишлатилади. Сизга ёзмоқчи бўлган одам эса воситачи имейл ёки форма орқали хабар юборади, регистратор уни ҳақиқий почтангизга йўналтиради. Шу тарзда чинакам муҳим хатлар, масалан, савдо таклифи ёки ҳуқуқий огоҳлантириш, сизга етиб боради, лекин манзилингиз оммага ошкор бўлмайди.
Бир нарсани ёдда тутинг: махфийлик маълумотларни регистратордан ёки ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлардан яширмайди. Агар домен орқали фирибгарлик қилинса ёки товар белгиси бузилса, ваколатли ташкилотлар қонуний сўров асосида ҳақиқий эгани билиб олиши мумкин. Демак, бу хизмат сизни спам ва кераксиз эътибордан ҳимоя қилади, аммо жавобгарликдан озод қилмайди.
Қачон яшириш керак, қачон очиқ қолдириш фойдали
Жисмоний шахс сифатида домен олган ҳар бир киши учун махфийлик деярли ҳар доим тўғри танлов. Тошкентлик фотограф ўз портфолиоси учун misol.uz каби домен олган бўлса, унинг уй манзили ва шахсий телефони WHOIS'да туришига ҳеч қандай сабаб йўқ. Блогер, фрилансер ёки онлайн курс муаллифи ҳам худди шундай: очиқ маълумот улар учун фойда эмас, фақат хавф келтиради.
Компаниялар учун вазият бироз бошқача. Клиника ёки ўқув маркази доменини МЧЖ номига рўйхатдан ўтказса, ташкилот номининг WHOIS'да кўриниши ишончни ошириши мумкин: ҳамкор ёки мижоз домен ҳақиқатан шу ташкилотга тегишли эканини текшира олади. Бундай ҳолатда кўпинча энг яхши ечим ўртача йўл бўлади: ташкилот номи очиқ қолади, лекин шахсий телефон ўрнига умумий офис рақами, ходимнинг шахсий почтаси ўрнига эса domains@example.uz каби умумий манзил кўрсатилади. Бундай манзил ходим ишдан кетганда ҳам компания қўлида қолади.
Махфийлик ишламайдиган ёки чекланган ҳолатлар
Ҳамма домен зоналари махфийлик хизматига рухсат бермайди. Баъзи мамлакат доменларида реестр ўзи қайси майдонлар кўринишини белгилайди, баъзиларида эса воситачи маълумотларини киритиш умуман тақиқланган. Бундан ташқари, айрим зоналар эгасининг ҳақиқий маълумотларини ва ҳатто ҳужжат тасдиқини талаб қилади, чунки домен мамлакат қонунчилиги билан боғлиқ. Шунинг учун махфийликни ёқишдан олдин айнан сизнинг домен зонангизда бу хизмат мавжудлигини текшириб кўринг.
Яна бир муҳим жиҳат трансфер билан боғлиқ. Доменни бошқа регистраторга ўтказаётганда баъзан тасдиқлаш хати WHOIS'даги имейл манзилига юборилади. Агар махфийлик ёқилган бўлса ва воситачи манзил хатларни йўналтирмаса, трансфер тўхтаб қолиши мумкин. Шунинг учун трансфердан олдин махфийликни вақтинча ўчириш ёки контакт имейлингиз тўғри ишлаётганини текшириш тавсия этилади.
Ҳақиқий маълумотни яшириш ва сохта маълумот киритиш ўртасидаги фарқ
Баъзи фойдаланувчилар махфийлик ўрнига рўйхатдан ўтишда ўйлаб топилган исм ва нотўғри телефон ёзиб қўяди. Бу жиддий хато. Домен эгаси ким экани фақат шу маълумотлар орқали исботланади, ва кун келиб паролни тиклаш, трансфер қилиш ёки домен устидан низо чиқса, сохта маълумот сизнинг энг катта муаммоингизга айланади. Бундан ташқари, кўплаб регистраторлар ва реестрлар нотўғри контакт маълумотлари аниқланса, доменни тўхтатиб қўйиш ҳуқуқига эга. Тўғри йўл битта: маълумотларни аниқ ва тўлиқ киритиш, сўнг уларни очиқ кўринишдан махфийлик хизмати ёрдамида яшириш.
Махфийликни ёқиш ва текшириш тартиби
sayt.uz мижозлари бу созламани кабинетдаги домен саҳифасидан бошқаради: домен танланади, WHOIS махфийлиги бўлимида ҳолат ёқилади ва ўзгариш сақланади. Агар бирор зона учун бу имконият кўринмаса, демак шу зона қоидалари уни чеклайди ёки уни техник ёрдам орқали аниқлаштириш керак. Ёқганингиздан сўнг натижани албатта текширинг, чунки WHOIS серверлари маълумотни дарҳол эмас, бироз вақт ўтиб янгилаши мумкин.
- Кабинетда контакт маълумотларингиз тўғри ва долзарб эканини текширинг.
- Домен саҳифасида WHOIS махфийлигини ёқинг.
- Бир неча соатдан кейин
whoisёки RDAP орқали натижани кўринг. - Трансфер режалаштирсангиз, уни бошлашдан олдин махфийлик ва имейл ҳолатини қайта кўриб чиқинг.
Шуни ҳам унутманг: махфийлик фақат келажакдаги сўровларни ҳимоя қилади. Агар доменингиз илгари очиқ маълумотлар билан турган бўлса, улар архив хизматларида сақланиб қолган бўлиши мумкин. Шу сабабли янги домен олаётганда махфийликни биринчи кунданоқ ёқиш энг оқилона йўл ҳисобланади.