acme.sh — Let's Encrypt va boşqa ACME protokolini qöllaydigan sertifikat markazlaridan bepul SSL sertifikat oliş uçun yozilgan mijoz dasturi. Uning asosiy afzalligi şundaki, u faqat shell skriptidan iborat: Python, alohida kutubxonalar yoki paket menejeri talab qilinmaydi. Şu sababli acme.sh eski serverlarda, minimal konteynerlarda va root huquqi bölmagan foydalanuvçi ostida ham bemalol işlaydi. Certbot bilan soliştirganda u yengilroq, DNS provayderlari bilan integratsiyasi esa ança keng.
Agar saytingiz oddiy virtual hostingda joylaşgan bölsa, acme.sh sizga deyarli kerak bölmaydi: sayt.uz hostingida Let's Encrypt sertifikati panel orqali çiqariladi va özi yangilanadi. Bu qöllanma köproq VPS yoki öz serveringizda Nginx yoki Apaçe'ni qölda boşqaradigan holatlar uçun möljallangan.
acme.sh'ni örnatiş va Let's Encrypt'ni tanlaş
Örnatiş bitta buyruq bilan bajariladi. Skript fayllarini foydalanuvçining uy katalogidagi ~/.acme.sh/ papkasiga köçiradi, qisqa nom (alias) qöşadi va kunlik cron vazifasini yaratadi. Elektron poçta manzili sertifikat markazida hisob oçiş uçun işlatiladi, şuning uçun haqiqiy, özingiz öqiydigan manzilni yozing.
curl https://get.acme.sh | sh -s email=admin@example.uz
source ~/.bashrc
acme.sh --version
Muhim nuqta: acme.sh'ning 3.0 versiyasidan boşlab standart sertifikat markazi Let's Encrypt emas, ZeroSSL hisoblanadi. Ikkalasi ham bepul, lekin köpçilik taniş va hujjatlari köp bölgani uçun Let's Encrypt'ni afzal köradi. Standart markazni bir marta özgartirib qöysangiz, keyingi barça buyruqlar unga yönaltiriladi.
acme.sh --set-default-ca --server letsencrypt
Webroot usuli: işlab turgan sayt uçun eng qulay yöl
Webroot usulida acme.sh saytning ildiz papkasiga .well-known/acme-challenge/ içida vaqtinçalik fayl yozadi, Let's Encrypt esa uni HTTP orqali 80-portdan öqib, domen sizniki ekanini tasdiqlaydi. Bu usulda veb-serverni töxtatiş şart emas, şuning uçun işlab turgan sayt uçun eng xavfsiz tanlov hisoblanadi. Faqat domenning A yozuvi aynan şu serverga qaraşi va 80-port taşqaridan oçiq bölişi kerak.
Misol uçun, Toşkentdagi mebel dökoni öz saytini misol.uz domenida VPS'da Nginx bilan işlatadi deylik. Sayt fayllari /var/www/misol.uz papkasida joylaşgan. Sertifikatni asosiy domen va www varianti uçun birga oliş quyidagiça böladi:
acme.sh --issue -d misol.uz -d www.misol.uz -w /var/www/misol.uz
Agar Nginx konfiguratsiyasida barça sörovlar boşqa joyga (masalan, Node.js ilovasiga) proksi qilinsa, .well-known yöli ham ilovaga ketib qoladi va tekşiruv 404 bilan tugaydi. Bunday holatda server blokiga alohida location qöşib, çallenge fayllarini diskdan beriş kerak:
location ^~ /.well-known/acme-challenge/ {
root /var/www/misol.uz;
default_type "text/plain";
}
Standalone va Nginx rejimlari
Serverda hali veb-server bölmasa, standalone rejimi qulay: acme.sh 80-portda özining vaqtinçalik serverini kötaradi va tekşiruvdan keyin uni yopadi. Buning uçun port böş bölişi va serverda socat örnatilgan bölişi kerak. Agar Nginx allaqaçon 80-portni egallab turgan bölsa, bu rejim xato beradi, şuning uçun uni faqat yangi serverda yoki qisqa töxtatiş mumkin bölgan holatda işlating.
acme.sh --issue --standalone -d misol.uz
Yana bir variant — --nginx rejimi. Unda acme.sh Nginx konfiguratsiyasiga vaqtinça çallenge qoidasini qöşadi, tekşiruvdan keyin esa asl holatiga qaytaradi. Bu qulay, lekin murakkab, köp fayllarga bölingan konfiguratsiyalarda kutilmagan natija berişi mumkin, şuning uçun köpçilik administratorlar oddiy va başorat qilinadigan webroot usulini tanlaydi.
DNS API orqali sertifikat va wildcard
Wildcard sertifikat (masalan, *.misol.uz) faqat DNS-01 tekşiruvi bilan beriladi. Bunda acme.sh domen zonasiga _acme-challenge nomli TXT yozuv qöşadi, Let's Encrypt uni öqiydi, keyin yozuv öçiriladi. acme.sh yuzlab DNS provayderlari uçun tayyor modullarga ega, masalan Cloudflare uçun dns_cf. API tokeni faqat kerakli zona uçun DNS tahrirlaş huquqi bilan yaratilişi kerak, töliq hisob kalitini bermang.
export CF_Token="cloudflare-api-token"
acme.sh --issue --dns dns_cf -d misol.uz -d '*.misol.uz'
Token birinçi işlatilgandan keyin ~/.acme.sh/account.conf fayliga saqlanadi va yangilaşda qayta söralmaydi. Agar DNS provayderingizda API bölmasa, qölda rejim mavjud, lekin unda har yangilaşda TXT yozuvni özingiz qöşişingiz kerak böladi — bu avtomatik yangilaşni amalda yöqqa çiqaradi.
Sertifikatni Nginx'ga töğri örnatiş
Eng köp uçraydigan xato — veb-server konfiguratsiyasida töğridan-töğri ~/.acme.sh/ içidagi fayllarga yöl körsatiş. Bu papkaning tuzilişi içki hisoblanadi va özgarişi mumkin. Töğri yöl — --install-cert buyruği bilan fayllarni doimiy joyga nusxalaş va qayta yuklaş buyruğini körsatiş. acme.sh bu sozlamani eslab qoladi va har yangilaşdan keyin fayllarni qayta nusxalab, Nginx'ni özi qayta yuklaydi.
mkdir -p /etc/nginx/ssl
acme.sh --install-cert -d misol.uz \
--key-file /etc/nginx/ssl/misol.uz.key \
--fullchain-file /etc/nginx/ssl/misol.uz.fullchain.pem \
--reloadcmd "systemctl reload nginx"
Nginx server blokida esa şu fayllar işlatiladi. fullchain faylini körsatiş muhim: faqat domen sertifikatining özi berilsa, ba'zi mobil qurilmalar va eski brauzerlar oraliq sertifikatni topa olmay, işonçsiz ulaniş haqida ogohlantiradi.
ssl_certificate /etc/nginx/ssl/misol.uz.fullchain.pem;
ssl_certificate_key /etc/nginx/ssl/misol.uz.key;
Avtomatik yangilaş qanday işlaydi
Örnatiş paytida acme.sh crontab'ga kuniga bir marta işlaydigan vazifa qöşadi. U barça sertifikatlarni tekşiradi va standart holatda 60 kundan oşganlarini yangilaydi, ya'ni 90 kunlik sertifikat tugaşidan taxminan bir oy oldin almaştiriladi. Cron vazifasi mavjudligini va sertifikatlar röyxatini quyidagi buyruqlar bilan tekşiriş mumkin:
crontab -l | grep acme
acme.sh --list
Yangilaş töğri işlaşiga işonç hosil qiliş uçun uni muddatidan oldin majburan bajarib köring. acme.sh'ning yangi versiyalarida standart kalit turi ECC bölgani uçun, ba'zi hollarda buyruqqa --ecc parametrini qöşiş kerak böladi — --list çiqişidagi kalit turiga qarang.
acme.sh --renew -d misol.uz --force --ecc
Xatolarni tahlil qiliş
Sertifikat olinmasa, avvalo batafsil jurnal bilan qayta urinib köring. --debug 2 parametri har bir sörov va javobni körsatadi, umumiy jurnal esa ~/.acme.sh/acme.sh.log faylida saqlanadi. Köp hollarda sabab oddiy böladi: DNS hali yangi IP'ga tarqalmagan, 80-port firewall'da yopiq yoki domen boşqa serverga qaraydi.
acme.sh --issue -d misol.uz -w /var/www/misol.uz --debug 2
dig +short misol.uz A
curl -I http://misol.uz/.well-known/acme-challenge/test
Sinov paytida bir xil domen uçun köp marta uriniş Let's Encrypt limitlariga olib kelişi mumkin. Şuning uçun sozlaşni avval --staging parametri bilan sinov serverida tekşirib, hammasi işlagaç haqiqiy sertifikat olgan ma'qul. Şuningdek, acme.sh'ni vaqti-vaqti bilan yangilab turing: acme.sh --upgrade --auto-upgrade buyruği avtomatik yangilanişni yoqadi va protokoldagi özgarişlarga mos kelişni ta'minlaydi.