Domen sotib olayotganda köpçilik birinçi yil narxiga qaraydi va qarorni şu raqam asosida qabul qiladi. Ammo domen bir martalik xarid emas, u har yili uzaytirib boriladigan xizmat, şuning uçun haqiqiy xarajat bir neça yil davomida yiğiladigan summadan iborat böladi. Köp registratorlar birinçi yilni çegirma bilan taklif qiladi, keyingi yillarda esa odatiy narx qöllanadi. Bundan taşqari, transfer, muddati ötgan domenni tiklaş va ba'zi qöşimça xizmatlar alohida tölanadi. Quyida qaysi tölovlar oldindan körinmasligini va ularni qanday hisobga oliş kerakligini batafsil körib çiqamiz.
Birinçi yil narxi va uzaytiriş narxi örtasidagi farq
Çegirmali birinçi yil narxi registratorlar yangi mijoz jalb qiliş uçun keng qöllaydigan usul. Masalan, ba'zi xalqaro zonalarda birinçi yil uçun juda past narx körsatilişi mumkin, lekin ikkinçi yildan boşlab uzaytiriş narxi bir neça baravar yuqori böladi. Bu aldov emas, çunki şartlar odatda tarif sahifasida yozilgan böladi, ammo ular kiçik harflar bilan berilgani uçun köpçilik e'tibor bermaydi. Şu sababli domen tanlaşda har doim ikki raqamni yonma-yon soliştiring: röyxatdan ötkaziş narxi va uzaytiriş narxi. Agar uzaytiriş narxi körsatilmagan bölsa, buni xariddan oldin aniqlab oling.
Uzoq muddatli xarajatni hisoblaşning oddiy usuli bor: birinçi yil narxiga uzaytiriş narxini rejalaştirilgan yillar sonidan bitta kam marta köpaytirib qöşing. Masalan, Toşkentdagi kiçik quriliş mollari dökoni saytini kamida beş yil yuritmoqçi bölsa, unga bitta yilning emas, beş yilning jami summasi muhim. Köpinça birinçi yili biroz qimmatroq, lekin uzaytiriş narxi barqaror bölgan zona beş yil içida arzonroq çiqadi. Milliy .uz zonasida narx odatda yildan yilga keskin sakramaydi, lekin baribir joriy tarifni vaqti-vaqti bilan tekşirib turiş foydali.
Premium domenlar: yuqori narx har yili takrorlanişi mumkin
Qisqa, maşhur sözlardan iborat yoki tijorat qiymati yuqori deb topilgan nomlar ba'zi zonalarda premium toifaga kiritiladi. Premium domenni röyxatdan ötkaziş oddiy domendan ança qimmat turadi, eng muhimi esa köp hollarda uzaytiriş narxi ham premium darajada qoladi. Ya'ni bir marta katta summa tölab, keyin oddiy narxda yuritaman deb öylaş xato bölib çiqişi mumkin. Qidiruv natijasida domen yonida premium belgisi çiqsa, uzaytiriş şartini alohida sörang. Boşqa egadan qayta sotuv orqali sotib olingan domen esa boşqaça holat: u yerda bir martalik sotuv narxi tölanadi, keyingi uzaytiriş odatda zonaning oddiy narxida davom etadi.
Transfer: nima uçun tölov olinadi va qaçon tösiq böladi
Domenni bir registratordan boşqasiga ötkaziş köpçilikka bepul jarayondek tuyuladi. Aslida xalqaro zonalarda (.com, .net, .org va boşqalar) transfer odatda pullik, lekin bu pul bekorga ketmaydi: transfer muvaffaqiyatli yakunlanganda domen muddati odatda bir yilga uzaytiriladi. Şuning uçun transfer narxini oldindan tölangan bir yillik uzaytiriş deb qaraş mumkin. Ammo e'tibor beriş kerak bölgan joylar bor. Domen yaqinda röyxatdan ötkazilgan, yaqinda köçirilgan yoki egasi ma'lumotlari özgartirilgan bölsa, köp zonalarda ma'lum muddat transfer bloklanadi va şoşilinç köçiriş işlamay qoladi.
Transferga tayyorgarlik körişda quyidagilarni oldindan tekşirib qöying:
- domenda transfer taqiqi holati (clientTransferProhibited) öçirilganmi;
- joriy registratordan avtorizatsiya kodi (EPP yoki Auth code) olinganmi;
- egasining elektron poçtasi işlayaptimi, çunki tasdiqlaş xati aynan şu manzilga keladi;
- domen muddati tugaşiga yetarli vaqt qolganmi.
Domen holatini özingiz ham körişingiz mumkin. Terminalda quyidagi buyruq domenning holatlari va tugaş sanasini çiqaradi:
whois example.com | grep -iE "status|expir"
Natijada clientTransferProhibited körinsa, domen joriy registratorda qulflangan va avval qulfni olib taşlaş kerak böladi. Bu xavfsizlik çorasi, uni faqat transfer paytida vaqtinça öçiriş tavsiya etiladi.
Muddati ötgan domenni tiklaş eng qimmat tölov
Eng katta kutilmagan xarajat odatda tiklaş tölovi böladi. Xalqaro gTLD zonalarida domen muddati tugagaç, avval registratorga boğliq imtiyozli davr keladi va unda domenni köpinça odatiy narxda uzaytiriş mumkin. Şu davr ham ötib ketsa, domen reyestrda tiklaş davriga (Redemption Grace Period) ötadi, u odatda 30 kun davom etadi. Bu bosqiçda domenni faqat alohida tiklaş tölovi evaziga qaytariş mumkin, bu tölov oddiy uzaytiriş narxidan bir neça baravar yuqori böladi va ustiga uzaytiriş narxi ham qöşiladi. Tiklaş davridan keyin domen bir neça kunlik öçiriş navbatiga tuşadi, söng hamma uçun oçiq bölib qoladi.
Milliy zonalarda, jumladan .uz da, muddatlar va qoidalar xalqaro zonalardan farq qilişi mumkin, şuning uçun aniq şartlarni amaldagi reglamentdan yoki registratoringizdan bilib oling. Umumiy qoida esa bir xil: muddat ötgandan keyin qança keç harakat qilsangiz, domenni qaytariş şunça qimmat va xavfli böladi. Ayniqsa, maşhur nomlar öçirilgan zahoti avtomatik tizimlar tomonidan egallab olinişi mumkin.
Kiçik, lekin yiğilib boradigan qöşimça xarajatlar
Ba'zi registratorlar asosiy narxga kirmaydigan xizmatlar uçun alohida haq oladi. Bularga egasi ma'lumotlarini WHOIS da yaşiriş, DNS xizmati, poçtani boşqa manzilga yönaltiriş yoki domen egasini özgartiriş kirişi mumkin. Har biri alohida olinganda kiçik summa bölib körinadi, lekin bir neça domen va bir neça yil davomida sezilarli miqdorga yetadi. Narx xorijiy valyutada körsatilgan bölsa, mahalliy karta bilan tölaşda bankning konvertatsiya xarajati ham qöşiladi va yakuniy summa körsatilganidan biroz farq qiladi.
Real misol tariqasida Samarqanddagi xususiy klinikani olaylik. Klinika ma'muri .com domenni xorijiy saytdan çegirmali narxda olgan, uzaytiriş narxiga qaramagan va eslatma xatlari eski xodimning poçtasiga borgan. Uçinçi yili domen muddati ötib ketdi, onlayn qabulga yoziliş sahifasi oçilmay qoldi va muammo bir neça hafta ötib sezildi. Domen tiklaş davrida edi, şuning uçun klinika uzaytiriş narxidan taşqari ança katta tiklaş tölovini ham tölaşga majbur böldi. Agar avtomatik uzaytiriş yoqilgan va kontakt poçtasi yangilangan bölganda, bu xarajatning hammasi oldini oliş mumkin edi.
Xarajatni oldindan nazorat qiliş tartibi
- Xariddan oldin röyxatdan ötkaziş, uzaytiriş va transfer narxini yonma-yon yozib çiqing.
- Domenni bir neça yilga birdaniga röyxatdan ötkaziş imkoniyatini körib çiqing, bu narx ösişidan va unutişdan himoya qiladi.
- Kontakt elektron poçtasi va telefon raqami amaldagi mas'ul xodimga tegişli ekanini tekşiring.
- Avtomatik uzaytirişni yoqing va hisob balansida yetarli mablağ bölişini ta'minlang.
- Tugaş sanasini kompaniya kalendariga bir oy va bir hafta oldin eslatma bilan kiriting.
sayt.uz kabinetida har bir domenning tugaş sanasi körinib turadi va avtomatik uzaytirişni yoqib qöyiş mumkin. Şu ikki narsani bir marta sozlab qöyiş domen bilan boğliq kutilmagan tölovlarning eng qimmatini, ya'ni tiklaş tölovini deyarli butunlay yöq qiladi.