Ertalab işga kelasiz va sayt oçilmayotganini, mijozlardan xat kelmay qolganini körasiz. Tekşirib qarasangiz, domen muddati keça tugagan, eslatma xatlari esa heç kim öqimaydigan poçtaga borgan ekan. Bunday holatda vahima qiliş şart emas: muddat tugaganidan keyingi birinçi kunlarda domen köpinça hali sizning nomingizda turadi va uni odatiy tartibda uzaytiriş mumkin. Asosiysi, vaqtni boy bermasdan harakatlarni töğri ketma-ketlikda bajariş. Quyida birinçi 72 soat içida nimalarni qiliş kerakligini bosqiçma-bosqiç tuşuntiramiz.
Avval muammo aynan domendaligini aniqlang
Sayt oçilmasligining sababi faqat domen emas, hosting, DNS yozuvlari yoki SSL sertifikati ham bölişi mumkin. Şuning uçun birinçi navbatda domen holatini tekşiring. WHOIS ma'lumotlarida tugaş sanasi va holat belgilari körinadi, DNS sörovi esa domen hozir internetda javob beryaptimi yoki yöqligini körsatadi. Agar tugaş sanasi ötgan bölsa yoki NS söroviga javob kelmasa, muammo domenda ekani deyarli aniq.
whois example.uz | grep -iE "expir|status"
dig +short NS example.uz
dig +short A example.uz @8.8.8.8
Hosting özi işlayotganini ham alohida tekşirib oliş foydali. Buning uçun DNS ni çetlab ötib, sörovni töğridan-töğri server IP manziliga yuboriş mumkin. IP manzilni hosting ma'lumotlaridan olasiz, quyidagi misoldagi manzil esa şunçaki namuna:
curl -sI --resolve example.uz:443:203.0.113.10 https://example.uz/
Javobda HTTP/1.1 200 yoki HTTP/2 200 qatori çiqsa, sayt fayllari va server joyida, faqat domen nomi işlamayapti degani. Bu juda muhim xulosa, çunki demak heç narsani qayta yuklaş yoki tiklaş kerak emas, yagona vazifa domenni uzaytiriş.
Birinçi soatlarda: uzaytirişni keçiktirmasdan tölang
Muddat tugaganidan keyingi qisqa davrda domenni odatda oddiy uzaytiriş narxida qaytariş mumkin. Bu davr zona va registratorga qarab farq qiladi, şuning uçun uning qança davom etişiga umid boğlamasdan, imkon qadar tezroq harakat qiling. Kabinetga kiring, hisobni töldiring va domenni kamida bir yilga uzaytiring. Agar tölov muammo bilan ötgan yoki domen kabinetda körinmayotgan bölsa, darhol qöllab-quvvatlaş xizmatiga murojaat qiling va domen nomini aniq yozing.
Bu bosqiçda boşqa registratorga köçirişga urinmang. Muddati ötgan domenni transfer qiliş köp hollarda işlamaydi yoki jarayonni çözib yuboradi, natijada qimmatroq tiklaş davriga kirib qoliş xavfi oşadi. Şuningdek, domen egasi ma'lumotlarini aynan şu paytda özgartirişga şoşilmang, avval domenni faol holatga qaytaring, qolgan işlarni keyin bajarasiz.
Uzaytirgandan keyin sayt nega darhol oçilmaydi
Tölov ötdi, kabinetda domen faol deb körsatilyapti, lekin sayt hali ham oçilmayapti. Bu odatiy holat va sababi DNS keşlarida. Domen işlamay turgan paytda internet provayderlari va ommaviy DNS serverlari "bunday domen yöq" degan javobni ma'lum vaqtga eslab qoladi. Reyestr ma'lumotlari yangilangaç ham, bu eski javob keş muddati tugagunça ba'zi foydalanuvçilarga körsatilib turadi. Odatda bu bir neça daqiqadan bir neça soatgaça davom etadi, kamdan-kam hollarda uzoqroq çöziladi.
Holatni turli DNS serverlar orqali soliştirib köriş mumkin. Agar bitta server töğri IP ni qaytarayotgan bölsa-yu, boşqasi hali javob bermayotgan bölsa, bu keş masalasi va vaqt ötişi bilan özi töğrilanadi:
dig +short A example.uz @8.8.8.8
dig +short A example.uz @1.1.1.1
dig +short NS example.uz
Öz kompyuteringizdagi keşni tozalaş uçun Windows da buyruq satrida ipconfig /flushdns ni işga tuşiring, brauzerni ham qayta oçing. Yana bir narsaga e'tibor bering: ba'zi registratorlar muddati ötgan domenning NS serverlarini vaqtinça töxtaş sahifasiga yönaltiradi. Uzaytirişdan keyin NS yozuvlari yana sizning hosting serverlaringizni körsatayotganini tekşiring, aks holda sayt örnida reklama sahifasi çiqib turişi mumkin.
Uziliş paytida kelgan poçta bilan nima böldi
Poçta eng köp taşviş tuğdiradigan qism. Domen işlamay turganda sizga xat yuborgan serverlar ikki xil yöl tutadi. Agar xatolik vaqtinçalik deb baholansa, yuboruvçi server xatni navbatda uşlab, bir neça kun davomida qayta-qayta yetkazişga urinadi va domen tiklangaç xat odatda yetib keladi. Ammo domen "mavjud emas" degan aniq javob qaytargan bölsa, köp serverlar xatni darhol yuboruvçiga qaytaradi. Demak, uziliş davrida yuborilgan xatlarning bir qismi yöqolgan bölişi mumkin.
Domen tiklangaç, poçta yozuvlari joyida ekanini tekşiring va özingizga boşqa manzildan sinov xati yuboring:
dig +short MX example.uz
dig +short TXT example.uz
MX yozuvi poçta serveringizni körsatişi, TXT yozuvlari orasida esa SPF qatori bölişi kerak. Muhim hamkorlar, yetkazib beruvçilar va bank bilan yozişmalar bölsa, ularga qisqaça xabar berib, uziliş kunlarida yuborgan xatlarini qayta jönatişni sörang.
Mijozlar va hamkorlarga qanday xabar beriş
Misol uçun, Toşkentdagi xususiy maktabni olaylik. Qabul mavsumida domen muddati ötib ketgan, ota-onalar ariza topşiriş sahifasini oça olmagan va qabul bölimiga yozgan xatlari qaytib kelgan. Domen ikkinçi kuni uzaytirildi, lekin ota-onalar bundan bexabar qolib, maktab işlamay qolgan deb öylaşi mumkin edi. Maktab ma'muriyati Telegram kanali va SMS orqali qisqa e'lon berdi: sayt texnik sabab bilan bir kun işlamagani, hozir tiklangani va şu kunlarda yuborilgan arizalarni qayta yuboriş kerakligi aytildi. Bunday oçiq xabar işonçni saqlaydi va yöqolgan murojaatlarni qaytarib oladi.
SSL sertifikatini ham tekşiring
Domen işlamay turgan paytda bepul sertifikatlarni avtomatik yangilaş jarayoni domen egaligini tasdiqlay olmaydi. Agar sertifikat muddati aynan şu kunlarga töğri kelgan bölsa, u yangilanmay qolgan bölişi mumkin va brauzer xavfsizlik ogohlantirişini körsatadi. Sertifikat tugaş sanasini quyidagi buyruq bilan bilib olasiz:
echo | openssl s_client -connect example.uz:443 -servername example.uz 2>/dev/null | openssl x509 -noout -enddate
Odatda avtomatik yangilaş keyingi urinişda özi muvaffaqiyatli ötadi. Sana ötib ketgan yoki juda yaqin bölsa va bir kun içida yangilanmasa, qöllab-quvvatlaş xizmatidan sertifikatni qölda qayta çiqarişni sörang.
Bu holat takrorlanmasligi uçun
Birinçi 72 soatda muammo hal bölgaç, uning sababini ham yopib qöyiş kerak. Eng köp uçraydigan sabab eslatma xatlarining eski yoki heç kim tekşirmaydigan manzilga borişi böladi. Ikkinçi sabab esa avtomatik uzaytiriş öçirilgani yoki hisob balansida mablağ qolmaganidir.
- Domen kontaktlaridagi elektron poçta va telefon raqamini hozirgi mas'ul xodimnikiga almaştiring.
- Avtomatik uzaytirişni yoqing va balansni muddatdan oldin töldirib qöying.
- Muhim domenlarni bir neça yilga birdaniga uzaytirişni körib çiqing.
- Tugaş sanasini umumiy kalendarga bir oy oldingi eslatma bilan kiriting.
sayt.uz kabinetida domen tugaş sanasi va avtomatik uzaytiriş sozlamasi bir sahifada turadi, şuning uçun ularni bir marta tekşirib qöyiş köp vaqt olmaydi.