Uzoq yillar davomida domen kimga tegişli, qaçon röyxatdan ötgan va qaçon tugaşini biliş uçun WHOIS xizmatidan foydalanilgan. Bu protokol internetning ilk davrida yaratilgan va öşa davr talablariga javob bergan, lekin bugungi kunda uning kamçiliklari tobora köproq sezila boşladi. Uning örniga RDAP (Registration Data Access Protocol) degan yangi protokol joriy qilindi va xalqaro gTLD zonalarida u endi asosiy manba hisoblanadi. Uşbu maqolada RDAP nima ekanini, WHOIS'dan nimasi bilan farq qilişini va uni amalda qanday işlatiş mumkinligini körib çiqamiz.
WHOIS nima uçun eskirdi
Klassik WHOIS 43-port orqali işlaydigan juda oddiy protokol: mijoz domen nomini yuboradi, server esa oddiy matn qaytaradi. Muammo şundaki, bu matnning yagona standart formati yöq. Har bir reyestr va har bir xizmat körsatuvçi maydonlarni öziça nomlaydi, sanalarni turliça yozadi va ma'lumotlarni turli tartibda çiqaradi. Natijada WHOIS javobini dastur orqali işonçli öqiş uçun har bir zona uçun alohida tahlilçi yozişga töğri kelardi.
Bundan taşqari, WHOIS şifrlaşsiz işlaydi, foydalanuvçini aniqlaş va kiriş huquqlarini ajratiş imkoniyatiga ega emas, lotin bölmagan harflarni qöllab-quvvatlaşi ham çeklangan. Şaxsiy ma'lumotlarni himoya qiliş talablari kuçaygaç, qaysi maydonni kimga körsatiş kerakligini boşqariş zarurati paydo böldi, WHOIS esa bunga moslaştirilmagan edi.
RDAP qanday işlaydi
RDAP IETF tomonidan bir qator RFC hujjatlarida standartlaştirilgan va oddiy veb texnologiyalariga asoslanadi. Sörov HTTPS orqali odatiy URL körinişida yuboriladi, javob esa qat'iy belgilangan tuzilişdagi JSON formatida qaytadi. Ya'ni domen holati, NS serverlar, röyxatdan ötgan va tugaş sanalari har doim bir xil nomdagi maydonlarda böladi va ularni har qanday dasturlaş tilida osongina öqiş mumkin.
# eski usul: matnli WHOIS (43-port)
whois example.com
# yangi usul: RDAP (HTTPS + JSON)
curl -sL https://rdap.org/domain/example.com | jq .
RDAP'ning yana bir muhim qismi bu bootstrap mexanizmi. Har bir zona uçun RDAP server manzili IANA e'lon qiladigan umumiy röyxatda saqlanadi, şuning uçun mijoz qaysi serverga murojaat qilişni özi aniqlay oladi. rdap.org kabi xizmatlar aynan şu röyxat asosida sörovni kerakli serverga yönaltiradi. Röyxatni töğridan-töğri öqib, kerakli zona uçun server manzilini topiş ham mumkin.
# .com zonasining RDAP serverini IANA ro'yxatidan topish
curl -s https://data.iana.org/rdap/dns.json \
| jq -r '.services[] | select(.[0] | index("com")) | .[1][0]'
# biror zona ro'yxatda bormi (bo'sh javob = RDAP e'lon qilinmagan)
curl -s https://data.iana.org/rdap/dns.json \
| jq -r '.services[] | select(.[0] | index("uz")) | .[1][0]'
WHOIS va RDAP taqqoslaş
| Jihat | WHOIS | RDAP |
|---|---|---|
| Transport | 43-port, şifrlanmagan | HTTPS, şifrlangan |
| Javob formati | erkin matn, zonaga qarab turliça | standart JSON |
| Server topiş | qölda yoki tayyor röyxatlar | IANA bootstrap röyxati |
| Kiriş huquqlari | hamma uçun bir xil | turli darajadagi kirişni qöllab-quvvatlaydi |
| Xalqaro belgilar | çeklangan | töliq qöllab-quvvatlanadi |
JSON javobdan kerakli ma'lumotni oliş
RDAP javobi töliq körinişda ança uzun bölişi mumkin, lekin jq yordamida undan faqat kerakli maydonlarni ajratib oliş oson. Quyidagi buyruq domen holatini, NS serverlar röyxatini va röyxatdan ötkaziş, oxirgi özgariş va tugaş kabi hodisalar sanasini çiqaradi.
# holat, NS serverlar va muhim sanalar
curl -sL https://rdap.org/domain/example.com \
| jq '{status, ns: [.nameservers[].ldhName], events: [.events[] | {eventAction, eventDate}]}'
Amaliy misol: Toşkentdagi kiçik veb-studiya önlab mijozlarining saytlarini qöllab-quvvatlaydi va har oy qaysi domenning muddati yaqinlaşayotganini qölda tekşirib çiqar edi. WHOIS javoblari har xil formatda bölgani uçun bu işni avtomatlaştiriş qiyin edi. RDAP'ga ötgaç, studiya bitta oddiy skript bilan barça xalqaro domenlarning tugaş sanasini bir xil körinişda oladi va muddati yaqin bölganlarini mijozga oldindan eslatadi.
#!/bin/sh
# mijoz domenlarining tugash sanasini chiqarish
for d in example.com example.net; do
exp=$(curl -sL "https://rdap.org/domain/$d" \
| jq -r '.events[] | select(.eventAction=="expiration") | .eventDate')
echo "$d $exp"
done
Şaxsiy ma'lumotlar va yaşirilgan maydonlar
RDAP javobida domen egasining ismi, manzili yoki telefoni köpinça körinmaydi. Bu xato emas: şaxsiy ma'lumotlarni himoya qiliş qoidalari tufayli köplab reyestrlar va xizmat körsatuvçilar bunday maydonlarni ommaviy javobdan olib taşlaydi yoki yaşirilgan deb belgilaydi. RDAP protokoli turli foydalanuvçilarga turli hajmdagi ma'lumot beriş imkonini beradi, lekin töliq ma'lumotga kiriş odatda faqat qonuniy asos bölgan holatlarda va alohida tartibda beriladi.
Domen egasi uçun bu yaxşi xabar, çunki şaxsiy telefon va poçta manzili spamçilar va firibgarlar qöliga kamroq tuşadi. sayt.uz kabinetida öz domeningiz ma'lumotlarini köriş va WHOIS ma'lumotlarini yaşiriş sozlamasini boşqariş mumkin. Egalikni isbotlaş kerak bölgan hollarda esa ommaviy RDAP javobiga emas, kabinetdagi rasmiy ma'lumotlarga tayaniş töğriroq.
Milliy zonalar va .uz böyiça holat
RDAP'ga ötiş majburiyati asosan ICANN bilan şartnoma asosida işlaydigan xalqaro gTLD zonalariga tegişli, ularda 2025-yil boşidan RDAP asosiy manba böldi. Milliy zonalar esa öz siyosatini mustaqil belgilaydi, şuning uçun ayrimlarida RDAP allaqaçon işlaydi, boşqalarida hali ham faqat klassik WHOIS mavjud. .uz zonasi uçun RDAP server IANA röyxatida e'lon qilingan, ya'ni yuqoridagi ikkinçi buyruq .uz uçun böş javob emas, server manzilini qaytaradi. Demak, .uz domenlari ma'lumotlarini ham xalqaro domenlar kabi bir xil usulda söraş mumkin.
curl -sL https://rdap.org/domain/example.uz | jq '{status, events}'
# HTTP holat kodini ko'rish (404 = domen topilmadi)
curl -sL -o /dev/null -w "%{http_code}\n" https://rdap.org/domain/example.uz
Agar söralgan domen röyxatdan ötmagan bölsa, RDAP server odatda 404 holat kodini qaytaradi, şuning uçun bu buyruq nomning bandligini tezkor tekşiriş uçun ham qöl keladi. Lekin domen sotib olişdan oldin yakuniy tekşiruvni baribir xizmat körsatuvçining qidiruv sahifasida qilgan ma'qul. Boşqa milliy zonalar uçun ham avval IANA röyxatini köring: zona röyxatda bölmasa, uning ma'lumotlarini zonaning WHOIS xizmati orqali yoki domen xizmat körsatuvçisi kabineti orqali köriş kerak böladi.