.uz domeni Özbekistonning milliy domen zonasi bölib, mahalliy auditoriya bilan işlaydigan biznes uçun tabiiy tanlovdir. Mijoz manzil oxirida .uz ni körganda kompaniya şu yerda faoliyat yuritişini darhol tuşunadi va bu işonçni oşiradi. Biroq röyxatdan ötkaziş jarayoni xalqaro domenlardan biroz farq qiladi: egasi haqidagi ma'lumotlar tekşiriladi, domen işlay boşlaşi uçun esa DNS töğri sozlanişi kerak. Quyida butun jarayonni Toşkentning Çilonzor tumanidagi kiçik gul dökoni misolida bosqiçma-bosqiç körib çiqamiz.
1-qadam: nom tanlaş va böşligini tekşiriş
Gul dökoni egasi Dilnoza opa öz dökoni uçun qisqa va eslab qoliş oson nom izlayapti. Birinçi xayoliga kelgan umumiy nom allaqaçon band bölib çiqdi, şuning uçun u dökon nomi va tumanni birlaştirgan variantlarni körib çiqdi. Nom tanlaşda qisqalik, telefonda aytilganda xatosiz tuşunilişi va boşqa brendlarga öxşab qolmasligi muhim. Domen nomida lotin harflari, raqamlar va defis işlatiladi, defis esa nomning boşida yoki oxirida turmaydi.
Böşlikni tekşiriş uçun registrator saytidagi qidiruv maydonidan foydalaniş eng oson yöl, texnik foydalanuvçilar esa terminalda whois sörovi yuborişi mumkin. Agar javobda domen egasi va muddati haqida ma'lumot qaytsa, demak nom band; aks holda uni röyxatdan ötkaziş mumkin. Band domen muddati tugaşini kutiş nazariy jihatdan mumkin, lekin bu işonçli yöl emas, çunki egalar odatda domenni öz vaqtida uzaytiradi.
whois -h whois.cctld.uz dilgul.uz
2-qadam: domen egasini töğri körsatiş
.uz domen uçun kontakt ma'lumotlari şunçaki rasmiyatçilik emas: domen kimning nomiga yozilsa, öşa şaxs yoki taşkilot uning egasi hisoblanadi. Jismoniy şaxs uçun familiya, ism, otasining ismi, pasport ma'lumotlari, manzil, telefon va elektron poçta kiritiladi, yuridik şaxs uçun esa taşkilot nomi va STIR kabi rekvizitlar söraladi. Dilnoza opa yakka tartibdagi tadbirkor sifatida işlaydi, şuning uçun domenni öz nomiga rasmiylaştirdi. Agar dökon keyinçalik MÇJ ga aylansa, domenni taşkilot nomiga ötkaziş alohida jarayon böladi, şu bois egani boşidanoq töğri tanlaş keyinçalik vaqtni tejaydi.
Eng köp uçraydigan xato — domenni sayt yaratgan dizayner yoki dasturçining nomiga röyxatdan ötkaziş. Hamkorlik tugaganda yoki aloqa uzilganda biznes egasi öz domenini boşqara olmay qoladi va uni qaytariş uçun köp vaqt sarflaydi. Şuning uçun domen har doim haqiqiy egasining nomiga yozilişi, unga boğlangan telefon va poçta esa egasining özida bölişi kerak.
3-qadam: tölov va röyxatdan ötkaziş muddati
Ma'lumotlar kiritilgaç, buyurtma rasmiylaştiriladi va tölov amalga oşiriladi. .uz domen ma'lum muddatga, odatda bir yoki bir neça yilga röyxatdan ötkaziladi va muddat oxirida uni uzaytiriş kerak böladi. Tölovdan söng kontakt ma'lumotlari tekşiruvdan ötadi, şu sababli domen ba'zan bir zumda emas, tekşiruv yakunlangaç faollaşadi. Uzaytirişni unutmaslik uçun avtomatik uzaytirişni yoqib, balansni oldindan töldirib qöyiş foydali: sayt.uz kabinetida bu sozlama domen sahifasining özida joylaşgan.
4-qadam: NS serverlarni körsatiş
Domen röyxatdan ötgani hali saytning oçilişini anglatmaydi. Internetdagi har bir qurilma domen qayerga olib borişini biliş uçun avval uning NS yozuvlariga murojaat qiladi. NS serverlar domenning DNS yozuvlarini saqlaydi; ular registratorda körsatiladi va .uz zonasida delegatsiya qilinadi. Agar hosting va domen bitta provayderda bölsa, NS odatda avtomatik qöyiladi, boşqa joyda bölsa, hosting provayderi bergan NS nomlarini qölda kiritiş kerak.
NS özgarişi bir lahzada butun dunyoga tarqalmaydi. Turli internet provayderlarining DNS keşlari eski ma'lumotni bir neça soatgaça saqlaşi mumkin, şuning uçun bu vaqt içida sayt ba'zi foydalanuvçilarda oçilib, boşqalarida oçilmasligi normal holat. Delegatsiyani terminaldan quyidagiça tekşiriş mumkin:
dig NS dilgul.uz +short
dig A dilgul.uz +short
Birinçi buyruq domen qaysi NS serverlarga topşirilganini, ikkinçisi esa domen qaysi IP manzilga işora qilişini körsatadi. Windows foydalanuvçilari xuddi şu ma'lumotni nslookup -type=NS dilgul.uz buyruği bilan olişi mumkin.
5-qadam: DNS yozuvlarini sozlaş
NS tayyor bölgaç, domen içidagi yozuvlar sozlanadi. A yozuvi domenni sayt joylaşgan serverning IP manziliga boğlaydi, CNAME bir nomni boşqasiga taxallus qiladi, MX esa poçta qaysi serverga kelişini belgilaydi. TXT yozuvlari SPF kabi poçta himoyasi va turli xizmatlarda egalikni tasdiqlaş uçun işlatiladi. Dilnoza opaning dökoni uçun zona taxminan quyidagiça körinadi (IP manzil namuna sifatida olingan):
dilgul.uz. 3600 IN A 203.0.113.10
www.dilgul.uz. 3600 IN CNAME dilgul.uz.
dilgul.uz. 3600 IN MX 10 mail.dilgul.uz.
mail.dilgul.uz. 3600 IN A 203.0.113.10
dilgul.uz. 3600 IN TXT "v=spf1 a mx ~all"
Bu yerdagi 3600 raqami TTL, ya'ni yozuv keşda neça soniya saqlanişini bildiradi. Yaqin orada saytni boşqa serverga köçiriş rejalaştirilgan bölsa, TTL ni bir-ikki kun oldin kiçraytirib qöyiş özgarişlar tezroq tarqalişiga yordam beradi. Poçta yozuvlarini ham e'tiborsiz qoldirmang: MX bölmasa, mijozlar dökon manziliga yozgan xatlar yetib kelmaydi.
6-qadam: SSL örnatiş va saytni işga tuşiriş
DNS töğri işlay boşlagaç, saytga SSL sertifikat örnatiladi, şunda brauzer manzil yonida qulf belgisini körsatadi va ma'lumotlar şifrlangan holda uzatiladi. Let's Encrypt sertifikati domen haqiqatan sizning serveringizga işora qilişini tekşiradi, şuning uçun uni A yozuvi tarqalgandan keyin oliş kerak. sayt.uz hostingida bunday sertifikat bepul beriladi va muddati tugaşidan oldin avtomatik yangilanadi. Oxirida saytni turli qurilmalardan, mobil internet va Wi-Fi orqali oçib köring hamda http manzil https ga yönaltirilayotganini tekşiring.
Röyxatdan ötkazilgandan keyin nimalarni kuzatiş kerak
Domen bir martalik xarid emas, balki muntazam e'tibor talab qiladigan aktivdir. Muddati tugaş sanasini kalendarga yozib qöying va kontakt ma'lumotlaridagi telefon hamda poçtani dolzarb holda saqlang, çunki eslatmalar aynan şu manzillarga yuboriladi. Kabinetga kiriş parolini kuçli qiling va uni boşqa xizmatlarda takrorlamang: domen boşqaruviga kirib olgan begona odam NS ni özgartirib, saytingiz va poçtangizni boşqa joyga yönaltirişi mumkin. Şu oddiy qoidalarga amal qilinsa, .uz domen yillar davomida biznesingizning işonçli manziliga aylanadi.