⏰
blog.cat.ssl

SSL muddatini avtomatik kuzatish skripti: Bash va Python misollari

21.11.2026
← Barcha maqolalar

Let's Encrypt sertifikatlari avtomatik yangilanadi, lekin "avtomatik" degani "hech qachon buzilmaydi" degani emas. Yangilash DNS o'zgargani, firewall qoidasi qo'shilgani, disk to'lib qolgani yoki veb-server yangi sertifikatni qayta yuklamagani sababli to'xtab qolishi mumkin. Tijorat sertifikatlarida esa yangilash umuman qo'lda bajariladi va bir yildan keyin uni eslash qiyin. Natijada sayt egasi muammo haqida mijozlar "sayt xavfli deb chiqyapti" deb yozganda bilib qoladi. Bunday vaziyatning oldini olish uchun barcha domenlarni har kuni tekshiradigan kichik skript yetarli.

Skript nimani tekshirishi kerak

Eng muhimi, skript sertifikatni fayldan emas, aynan server orqali tekshirishi kerak. Diskda yangi sertifikat turgan bo'lishi mumkin, lekin veb-server hali eski sertifikatni berayotgan bo'ladi, foydalanuvchi esa aynan shu eski sertifikatni ko'radi. Shuning uchun skript har bir domenga 443-port orqali ulanadi, server qaytargan sertifikatning tugash sanasini o'qiydi va qolgan kunlarni hisoblaydi. Qolgan kunlar belgilangan chegaradan kam bo'lsa yoki ulanishning o'zi muvaffaqiyatsiz bo'lsa, ogohlantirish yuboriladi.

Chegarani to'g'ri tanlash ham muhim. Let's Encrypt sertifikatlari odatda muddati tugashidan taxminan 30 kun oldin yangilanadi, shuning uchun 14 kun qolgan sertifikat yangilash jarayonida muammo borligini bildiradi. Bir yillik tijorat sertifikatlari uchun esa 30 kunlik chegara qo'yish ma'qul, chunki yangi sertifikatni sotib olish va tasdiqlash ko'proq vaqt oladi.

Bash skripti

Faraz qilaylik, Toshkentdagi kichik veb-studiya o'z mijozlari uchun o'nlab saytlarni kuzatib boradi: kafe sayti, xususiy klinika sahifasi, onlayn do'kon va boshqalar. Quyidagi skript ro'yxatdagi har bir domenni tekshiradi va muammoli domenlarni yig'adi. timeout buyrug'i javob bermayotgan server skriptni osib qo'ymasligi uchun kerak. date -d GNU coreutils'ga xos imkoniyat bo'lib, Linux serverlarda ishlaydi, macOS'da esa boshqacha yozilishi kerak bo'ladi.

#!/usr/bin/env bash
# /usr/local/bin/ssl-check.sh
DOMAINS="example.uz www.example.uz shop.misol.uz"
WARN_DAYS=14
ALERTS=""

for d in $DOMAINS; do
  end=$(echo | timeout 15 openssl s_client -connect "$d:443" -servername "$d" 2>/dev/null \
        | openssl x509 -noout -enddate 2>/dev/null | cut -d= -f2)
  if [ -z "$end" ]; then
    ALERTS+="$d: ERROR (no certificate)"$'\n'
    continue
  fi
  days=$(( ( $(date -d "$end" +%s) - $(date +%s) ) / 86400 ))
  if [ "$days" -lt "$WARN_DAYS" ]; then
    ALERTS+="$d: $days days left"$'\n'
  fi
done

if [ -n "$ALERTS" ]; then
  printf '%s' "$ALERTS"
  exit 1
fi
echo "All certificates OK"

Skript muammo topsa, chiqish kodi 1 bilan tugaydi, hammasi joyida bo'lsa 0 qaytaradi. Bu xatti-harakat uni boshqa monitoring tizimlariga ulashni osonlashtiradi. Ishga tushirishdan oldin faylga bajarish huquqini berib, uni qo'lda sinab ko'ring.

sudo chmod +x /usr/local/bin/ssl-check.sh
/usr/local/bin/ssl-check.sh; echo "exit code: $?"

Telegram'ga ogohlantirish yuborish

Natijani log faylga yozish yetarli emas, chunki logni hech kim har kuni o'qimaydi. Telegram bot orqali xabar yuborish oddiy va samarali usul. Avval BotFather orqali bot yaratib, tokenni olasiz, keyin botga xabar yozib, chat identifikatorini aniqlaysiz. Tokenni skriptning o'ziga yozmang, uni faqat root o'qiy oladigan alohida faylda saqlang. Shunda skriptni boshqalarga ko'rsatganda yoki repozitoriyga qo'shganda token oshkor bo'lmaydi.

# /etc/ssl-check.env  (chmod 600)
TG_TOKEN="bot-tokeningiz"
TG_CHAT="chat-id"

# ssl-check.sh oxiriga, exit 1 dan oldin:
source /etc/ssl-check.env
curl -s -X POST "https://api.telegram.org/bot${TG_TOKEN}/sendMessage" \
  -d chat_id="${TG_CHAT}" \
  --data-urlencode text="SSL monitoring:
$ALERTS" > /dev/null

Xabar faqat muammo bo'lganda yuboriladi. Har kuni "hammasi yaxshi" degan xabar kelsa, odamlar tez orada ularni o'qimay qo'yadi va haqiqiy ogohlantirish ham e'tibordan chetda qoladi.

Cron orqali har kuni ishga tushirish

Skript tayyor bo'lgach, uni cron jadvaliga qo'shish qoladi. Kuniga bir marta tekshirish yetarli: sertifikat muddati kunlar bilan o'lchanadi, har daqiqada tekshirish faqat keraksiz yuklama beradi. Chiqishni log faylga yo'naltirish keyinchalik qachon nima bo'lganini aniqlashga yordam beradi.

crontab -e

# har kuni soat 09:00 da
0 9 * * * /usr/local/bin/ssl-check.sh >> /var/log/ssl-check.log 2>&1

Python varianti

Agar serverda Python bor bo'lsa yoki tekshiruvni kattaroq monitoring tizimiga qo'shmoqchi bo'lsangiz, standart kutubxonaning o'zi yetarli. Bu variantning muhim xususiyati shundaki, ssl.create_default_context() sertifikatni to'liq tekshiradi: zanjir to'liqligini, nom mosligini va muddatni. Agar sertifikat allaqachon tugagan yoki zanjir buzilgan bo'lsa, ulanish xatolik bilan tugaydi va skript buni ERROR sifatida ko'rsatadi. Bu aslida afzallik, chunki bunday sertifikat bilan foydalanuvchilar ham saytga kira olmaydi.

#!/usr/bin/env python3
import socket, ssl, time

DOMAINS = ["example.uz", "www.example.uz", "shop.misol.uz"]
WARN_DAYS = 14

def days_left(host):
    ctx = ssl.create_default_context()
    with socket.create_connection((host, 443), timeout=10) as sock:
        with ctx.wrap_socket(sock, server_hostname=host) as tls:
            cert = tls.getpeercert()
    expires = ssl.cert_time_to_seconds(cert["notAfter"])
    return int((expires - time.time()) // 86400)

for host in DOMAINS:
    try:
        d = days_left(host)
        status = "WARN" if d < WARN_DAYS else "OK"
        print(f"{status} {host}: {d} days")
    except Exception as e:
        print(f"ERROR {host}: {e}")

Tekshiruvdagi nozik jihatlar

Bitta server bir nechta IP manzilga ega bo'lsa yoki sayt CDN orqali ishlasa, turli joylardan turli sertifikat qaytishi mumkin. Bunday holatda skriptni domenning har bir haqiqiy manziliga alohida yo'naltirish yoki CDN sozlamalarida sertifikat holatini kuzatish kerak. Shuningdek, ro'yxatga faqat asosiy domenni emas, www, pochta va API kabi subdomenlarni ham qo'shing, chunki ular ko'pincha alohida sertifikatga ega bo'ladi va birinchi bo'lib unutiladi.

Skript ishlayotganini ham vaqti-vaqti bilan tekshirib turing. Server qayta o'rnatilganda cron jadvali yo'qolishi yoki curl buyrug'i o'chib qolishi mumkin. Buning oddiy yo'li ro'yxatga ataylab muddati tugashiga oz qolgan sinov domenini qo'shish emas, balki oyda bir marta WARN_DAYS qiymatini vaqtincha katta son qilib, xabar kelishini sinab ko'rishdir.

Hosting va VPS'da qanday yondashish kerak

sayt.uz hostingida Let's Encrypt sertifikatlari panel tomonidan avtomatik yangilanadi, shuning uchun bu skript ko'proq qo'shimcha xavfsizlik chorasi bo'lib xizmat qiladi. VPS'da esa sertifikatlarni o'zingiz boshqarasiz va bunday kuzatuv deyarli majburiy hisoblanadi. Skriptni kuzatilayotgan serverning o'zida emas, boshqa serverda yoki kompyuterda ishga tushirish yanada ishonchli: asosiy server butunlay ishdan chiqsa ham, siz bu haqda xabar olasiz.

O'xshash maqolalar

📧 mail.domen.uz uchun SSL: Outlook sertifikat ogohlantirishini qanday yo'qotish ⏳ Let's Encrypt limitlari: "too many certificates" xatosi va uni hal qilish 📜 Certificate Transparency: SSL sertifikatlarning ochiq jurnali qanday ishlaydi 🏢 Ichki (intranet) saytlar uchun SSL: ofis tizimlarini qanday himoyalash
🌐 Til
🇺🇿 O⁠'zbek ✓ 🇺🇿 Özbek (yangi) 🇺🇿 Ўзбек 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English