Let's Encrypt сертификатлари автоматик янгиланади, лекин "автоматик" дегани "ҳеч қачон бузилмайди" дегани эмас. Янгилаш DNS ўзгаргани, файрвол қоидаси қўшилгани, диск тўлиб қолгани ёки веб-сервер янги сертификатни қайта юкламагани сабабли тўхтаб қолиши мумкин. Тижорат сертификатларида эса янгилаш умуман қўлда бажарилади ва бир йилдан кейин уни эслаш қийин. Натижада сайт эгаси муаммо ҳақида мижозлар "сайт хавфли деб чиқяпти" деб ёзганда билиб қолади. Бундай вазиятнинг олдини олиш учун барча доменларни ҳар куни текширадиган кичик скрипт етарли.
Скрипт нимани текшириши керак
Энг муҳими, скрипт сертификатни файлдан эмас, айнан сервер орқали текшириши керак. Дискда янги сертификат турган бўлиши мумкин, лекин веб-сервер ҳали эски сертификатни бераётган бўлади, фойдаланувчи эса айнан шу эски сертификатни кўради. Шунинг учун скрипт ҳар бир доменга 443-порт орқали уланади, сервер қайтарган сертификатнинг тугаш санасини ўқийди ва қолган кунларни ҳисоблайди. Қолган кунлар белгиланган чегарадан кам бўлса ёки уланишнинг ўзи муваффақиятсиз бўлса, огоҳлантириш юборилади.
Чегарани тўғри танлаш ҳам муҳим. Let's Encrypt сертификатлари одатда муддати тугашидан тахминан 30 кун олдин янгиланади, шунинг учун 14 кун қолган сертификат янгилаш жараёнида муаммо борлигини билдиради. Бир йиллик тижорат сертификатлари учун эса 30 кунлик чегара қўйиш маъқул, чунки янги сертификатни сотиб олиш ва тасдиқлаш кўпроқ вақт олади.
Bash скрипти
Фараз қилайлик, Тошкентдаги кичик веб-студия ўз мижозлари учун ўнлаб сайтларни кузатиб боради: кафе сайти, хусусий клиника саҳифаси, онлайн дўкон ва бошқалар. Қуйидаги скрипт рўйхатдаги ҳар бир доменни текширади ва муаммоли доменларни йиғади. timeout буйруғи жавоб бермаётган сервер скриптни осиб қўймаслиги учун керак. date -d GNU coreutils'га хос имконият бўлиб, Linux серверларда ишлайди, macOS'да эса бошқача ёзилиши керак бўлади.
#!/usr/bin/env bash
# /usr/local/bin/ssl-check.sh
DOMAINS="example.uz www.example.uz shop.misol.uz"
WARN_DAYS=14
ALERTS=""
for d in $DOMAINS; do
end=$(echo | timeout 15 openssl s_client -connect "$d:443" -servername "$d" 2>/dev/null \
| openssl x509 -noout -enddate 2>/dev/null | cut -d= -f2)
if [ -z "$end" ]; then
ALERTS+="$d: ERROR (no certificate)"$'\n'
continue
fi
days=$(( ( $(date -d "$end" +%s) - $(date +%s) ) / 86400 ))
if [ "$days" -lt "$WARN_DAYS" ]; then
ALERTS+="$d: $days days left"$'\n'
fi
done
if [ -n "$ALERTS" ]; then
printf '%s' "$ALERTS"
exit 1
fi
echo "All certificates OK"
Скрипт муаммо топса, чиқиш коди 1 билан тугайди, ҳаммаси жойида бўлса 0 қайтаради. Бу хатти-ҳаракат уни бошқа мониторинг тизимларига улашни осонлаштиради. Ишга туширишдан олдин файлга бажариш ҳуқуқини бериб, уни қўлда синаб кўринг.
sudo chmod +x /usr/local/bin/ssl-check.sh
/usr/local/bin/ssl-check.sh; echo "exit code: $?"
Telegram'га огоҳлантириш юбориш
Натижани лог файлга ёзиш етарли эмас, чунки логни ҳеч ким ҳар куни ўқимайди. Telegram бот орқали хабар юбориш оддий ва самарали усул. Аввал BotFather орқали бот яратиб, токенни оласиз, кейин ботга хабар ёзиб, чат идентификаторини аниқлайсиз. Токенни скриптнинг ўзига ёзманг, уни фақат root ўқий оладиган алоҳида файлда сақланг. Шунда скриптни бошқаларга кўрсатганда ёки репозиторийга қўшганда токен ошкор бўлмайди.
# /etc/ssl-check.env (chmod 600)
TG_TOKEN="бот-токенингиз"
TG_CHAT="chat-id"
# ssl-check.sh охирига, exit 1 дан олдин:
source /etc/ssl-check.env
curl -s -X POST "https://api.telegram.org/bot${TG_TOKEN}/sendMessage" \
-d chat_id="${TG_CHAT}" \
--data-urlencode text="SSL monitoring:
$ALERTS" > /dev/null
Хабар фақат муаммо бўлганда юборилади. Ҳар куни "ҳаммаси яхши" деган хабар келса, одамлар тез орада уларни ўқимай қўяди ва ҳақиқий огоҳлантириш ҳам эътибордан четда қолади.
Cron орқали ҳар куни ишга тушириш
Скрипт тайёр бўлгач, уни cron жадвалига қўшиш қолади. Кунига бир марта текшириш етарли: сертификат муддати кунлар билан ўлчанади, ҳар дақиқада текшириш фақат кераксиз юклама беради. Чиқишни лог файлга йўналтириш кейинчалик қачон нима бўлганини аниқлашга ёрдам беради.
crontab -e
# ҳар куни соат 09:00 да
0 9 * * * /usr/local/bin/ssl-check.sh >> /var/log/ssl-check.log 2>&1
Python варианти
Агар серверда Python бор бўлса ёки текширувни каттароқ мониторинг тизимига қўшмоқчи бўлсангиз, стандарт кутубхонанинг ўзи етарли. Бу вариантнинг муҳим хусусияти шундаки, ssl.create_default_context() сертификатни тўлиқ текширади: занжир тўлиқлигини, ном мослигини ва муддатни. Агар сертификат аллақачон тугаган ёки занжир бузилган бўлса, уланиш хатолик билан тугайди ва скрипт буни ERROR сифатида кўрсатади. Бу аслида афзаллик, чунки бундай сертификат билан фойдаланувчилар ҳам сайтга кира олмайди.
#!/usr/bin/env python3
import socket, ssl, time
DOMAINS = ["example.uz", "www.example.uz", "shop.misol.uz"]
WARN_DAYS = 14
def days_left(host):
ctx = ssl.create_default_context()
with socket.create_connection((host, 443), timeout=10) as sock:
with ctx.wrap_socket(sock, server_hostname=host) as tls:
cert = tls.getpeercert()
expires = ssl.cert_time_to_seconds(cert["notAfter"])
return int((expires - time.time()) // 86400)
for host in DOMAINS:
try:
d = days_left(host)
status = "WARN" if d < WARN_DAYS else "OK"
print(f"{status} {host}: {d} days")
except Exception as e:
print(f"ERROR {host}: {e}")
Текширувдаги нозик жиҳатлар
Битта сервер бир нечта IP манзилга эга бўлса ёки сайт CDN орқали ишласа, турли жойлардан турли сертификат қайтиши мумкин. Бундай ҳолатда скриптни доменнинг ҳар бир ҳақиқий манзилига алоҳида йўналтириш ёки CDN созламаларида сертификат ҳолатини кузатиш керак. Шунингдек, рўйхатга фақат асосий доменни эмас, www, почта ва API каби субдоменларни ҳам қўшинг, чунки улар кўпинча алоҳида сертификатга эга бўлади ва биринчи бўлиб унутилади.
Скрипт ишлаётганини ҳам вақти-вақти билан текшириб туринг. Сервер қайта ўрнатилганда cron жадвали йўқолиши ёки curl буйруғи ўчиб қолиши мумкин. Бунинг оддий йўли рўйхатга атайлаб муддати тугашига оз қолган синов доменини қўшиш эмас, балки ойда бир марта WARN_DAYS қийматини вақтинча катта сон қилиб, хабар келишини синаб кўришдир.
Хостинг ва VPS'да қандай ёндашиш керак
sayt.uz хостингида Let's Encrypt сертификатлари панел томонидан автоматик янгиланади, шунинг учун бу скрипт кўпроқ қўшимча хавфсизлик чораси бўлиб хизмат қилади. VPS'да эса сертификатларни ўзингиз бошқарасиз ва бундай кузатув деярли мажбурий ҳисобланади. Скриптни кузатилаётган сервернинг ўзида эмас, бошқа серверда ёки компьютерда ишга тушириш янада ишончли: асосий сервер бутунлай ишдан чиқса ҳам, сиз бу ҳақда хабар оласиз.