Хостинг сотиб олгандан кейин панелга биринчи марта кирган одам кўпинча ўнлаб меню бандларини кўриб, қайси биридан бошлашни билмай қолади. Аслида кундалик ишнинг катта қисми бир нечта бўлим атрофида айланади, қолганлари эса маълум вазиятларда керак бўлади. Ушбу мақолада ISPmanager каби замонавий хостинг панелининг асосий бўлимларини бирма-бир кўриб чиқамиз ва ҳар бири қайси вазифани ҳал қилишини тушунтирамиз. Бўлим номлари панел версияси ва тилига қараб бироз фарқ қилиши мумкин, лекин мантиқ деярли бир хил.
Мисол: ўқув марказининг администратори
Фарғонадаги ўқув маркази янги сайт очмоқда, дейлик. Марказ администратори дастурчи эмас, лекин сайт ва почтани ўзи бошқариши керак: курслар саҳифасини янгилаш, янги ўқитувчига почта қутиси очиш, рўйхатдан ўтиш формасидан келган аризалар базасини кўриш. Қуйида ҳар бир бўлимни айнан шу одамнинг кундалик вазифалари орқали тушунтирамиз.
WWW-доменлар: сайтлар рўйхати
Бу бўлим панелнинг маркази ҳисобланади. Бу ерда хостингга уланган ҳар бир сайт алоҳида қатор сифатида кўринади. Янги домен ёки субдомен қўшиш, масалан kurslar.misol.uz ни алоҳида сайт сифатида очиш шу ерда бажарилади. Домен созламаларида сайт папкаси, PHP версияси, қайта йўналтиришлар ва www тахаллуси белгиланади. Ўқув маркази мисолида администратор асосий сайт учун битта домен, онлайн тест тизими учун эса алоҳида субдомен очиши мумкин.
Файл менежер
Файл менежер браузер ичида ишлайдиган оддий файл бошқарувчиси. У орқали файлларни юклаш, таҳрирлаш, архивлаш ва архивдан чиқариш, папкалар яратиш ва рухсатларни ўзгартириш мумкин. Кичик ўзгаришлар учун, масалан robots.txt ёки конфигурация файлидаги бир қаторни таҳрирлаш учун FTP дастурини очиб ўтириш шарт эмас. Катта сайтни кўчиришда эса файлларни битта архив қилиб юклаб, файл менежерда очиш минглаб майда файлларни алоҳида юклашдан анча тез.
Маълумотлар базалари
WordPress, Joomla ёки бошқа динамик сайт ўз матнлари, фойдаланувчилари ва созламаларини базада сақлайди. Бу бўлимда янги MySQL ёки MariaDB базаси ва унга уланадиган фойдаланувчи яратилади. Шу ердан phpMyAdmin очилади: у базадаги жадвалларни кўриш, экспорт ва импорт қилиш учун керак. Администратор рўйхатдан ўтиш аризаларини кўрмоқчи бўлса, буни сайт админ панелидан қилгани маъқул, phpMyAdmin'да эса эҳтиёткорлик билан ишлаш керак, чунки у ерда битта нотўғри буйруқ маълумотни қайтариб бўлмас даражада ўчириши мумкин.
Почта: доменлар ва қутилар
Корпоратив почта учун аввал почта домени яратилади, сўнг унинг ичида қутилар очилади, масалан info@misol.uz ёки qabul@misol.uz. Ҳар бир қути учун парол, ҳажм чеклови, автожавоб ва бошқа манзилга йўналтириш созланади. Янги ўқитувчи ишга келганда администратор бир дақиқада унга қути очиб беради. Почта тўғри ишлаши учун домен DNS'ида MX, SPF ва DKIM ёзувлари тўғри бўлиши керак, бу ҳақда алоҳида эътибор беринг.
SSL сертификатлар
Бу бўлимда сайтлар учун HTTPS сертификатлари бошқарилади. Let's Encrypt сертификати бепул ва автоматик янгиланади, уни чиқариш учун домен хостингнинг IP манзилига йўналтирилган бўлиши керак. Сертификат ўрнатилгач, домен созламаларида HTTP'дан HTTPS'га автоматик йўналтиришни ёқиш тавсия этилади. sayt.uz хостингида Let's Encrypt сертификати бепул берилади ва ўзи янгиланиб туради.
PHP созламалари
Ҳар бир сайт учун PHP версиясини алоҳида танлаш мумкин. Эски сайт PHP 7.4'да ишлаб, янгиси 8.2 талаб қилса, иккаласини бир хостингда сақлаш муаммо эмас. Шу ерда memory_limit, upload_max_filesize, max_execution_time каби параметрлар ҳам ўзгартирилади. Масалан, ўқув маркази сайтига катта видео дарслар юкланадиган бўлса, юклаш ҳажми чекловини ошириш керак бўлади. Параметрларни ҳаддан ташқари оширманг: улар хавфсизлик ва барқарорлик учун чекланган.
Режалаштирувчи (cron)
Cron маълум вақтда автоматик ишга тушадиган вазифалар учун керак: ҳар кеча эслатма хатларини юбориш, эски файлларни тозалаш ёки WordPress'нинг ички режалаштирувчисини мунтазам чақириш. Вазифа вақт жадвали ва буйруқдан иборат бўлади:
# har kuni soat 02:30 da
30 2 * * * php /var/www/foydalanuvchi/data/www/misol.uz/cron/eslatma.php
Буйруқдаги php ўрнига баъзан аниқ версиянинг тўлиқ йўлини ёзиш керак бўлади, бу панел созламаларига боғлиқ. Вазифа натижасини билиш учун cron хатлари юбориладиган манзилни кўрсатиб қўйиш фойдали: хато чиқса, сиз дарҳол хабар оласиз.
FTP ва SSH кириш
FTP фойдаланувчилари бўлимида сайт файлларига FileZilla каби дастур орқали уланиш учун логинлар яратилади. Бир марталик иш учун дастурчига алоҳида FTP логин бериб, иш тугагач уни ўчириш асосий паролни бўлишишдан анча хавфсиз. Тарифда SSH бўлса, терминал орқали ишлаш имконияти ҳам бор: WP-CLI, Composer ва Git айнан шу ерда керак бўлади.
Захира нусхалар
Бу бўлимда файллар ва базаларнинг захира нусхалари кўринади ва керак бўлганда улардан тиклаш мумкин. Автоматик нусхалар қандай даврийликда олиниши ва қанча сақланиши хостинг созламаларига боғлиқ, шунинг учун буни олдиндан билиб қўйинг. Муҳим ўзгаришдан олдин, масалан плагинларни янгилашдан олдин қўлда нусха олиб, уни компьютерингизга ҳам юклаб қўйиш яхши одат.
Логлар ва ресурслар
Сайт хато берса, биринчи қараладиган жой хато логи бўлади. Унда PHP хатолари, рухсат муаммолари ва топилмаган файллар қайд этилади. Кириш логи эса сайтга ким, қачон ва қайси саҳифага мурожаат қилганини кўрсатади, бу ботлар ҳужумини аниқлашда ёрдам беради. Ресурслар бўлимида диск, инодлар ва бошқа чекловлар қанчалик банд эканини кўрасиз. Диск тўлиб қолса, сайт янги файл ёза олмай, ғалати хатолар бера бошлайди, шунинг учун бу кўрсаткични вақти-вақти билан кузатиб туринг.
Домен ва тўлов қаерда бошқарилади
Хостинг панели сайт, почта ва файллар билан ишлаш учун мўлжалланган. Домен узайтириш, NS серверларни ўзгартириш, ҳисобни тўлдириш ва техник ёрдамга мурожаат эса одатда хизмат кўрсатувчининг шахсий кабинетида бажарилади. Бу икки жойни чалкаштирмаслик вақтни тежайди: сайт ичидаги иш учун панел, хизматлар ва тўловлар учун кабинет.