Open Journal Systems, қисқача OJS, университетлар ва илмий марказлар ўз журналларини юритиши учун энг кўп ишлатиладиган бепул тизимлардан бири. Унинг ёрдамида мақола қабул қилиш, тақризчиларга юбориш, таҳрир ва нашр қилиш жараёни битта сайтда бошқарилади. Айнан шу оммабоплик OJS'ни ҳужумчилар учун ҳам қизиқарли нишонга айлантиради: бир хил тузилишдаги минглаб сайтлар бор, уларнинг кўпчилиги йиллаб янгиланмайди ва администраторлари журнал ишига банд бўлиб, сервер томонига кам эътибор беради. Натижада журнал саҳифалари бегона сайтга йўналтирилиши, қидирув тизимида шубҳали реклама матнлари пайдо бўлиши ёки сервер ботлар юкидан секинлашиши мумкин.
Нега OJS сайтлари тез-тез бузилади
OJS сайтларида учрайдиган муаммоларнинг катта қисми битта сабабга бориб тақалади: тизим бир марта ўрнатилади ва кейин унутилади. Масалан, Самарқанддаги бир олий таълим муассасасининг иқтисодиёт журнали 2019 йилда ўрнатилган версияда ишлаётган бўлиши мумкин, чунки уни ўрнатган ходим бошқа ишга ўтиб кетган ва янгилашни ҳеч ким ўз зиммасига олмаган. Эски версияларда вақт ўтиши билан заифликлар эълон қилинади, улар ҳақидаги маълумот очиқ бўлади ва автоматик сканерлар айнан шундай сайтларни қидиради.
Иккинчи сабаб фойдаланувчилар томонидан юкланадиган файллар. Журналда муаллифлар мақола, расм ва қўшимча материалларни юклайди, администраторлар эса логотип ва шаблон файлларини қўяди. Агар юкланган файллар сақланадиган папка тўғри созланмаган бўлса, ҳужумчи расм ниқобидаги PHP скриптни юклаб, уни браузер орқали ишга тушириши мумкин. Учинчи сабаб эса заиф пароллар ва ҳеч ким кузатмайдиган эски администратор аккаунтлари.
Версияни аниқлаш ва янгилаш
Биринчи қадам сайтингиз қайси версияда ишлаётганини билиш. Буни администратор панелидаги тизим маълумотлари бўлимидан ёки сервердаги dbscripts/xml/version.xml файлидан кўриш мумкин. Кейин PKP лойиҳасининг расмий сайтида қайси тармоқ ҳозир қўллаб-қувватланаётганини текширинг. Одатда битта узоқ муддатли қўллаб-қувватланадиган тармоқ ва битта янги тармоқ бўлади; қўллаб-қувватлаш тугаган версияларга хавфсизлик тузатишлари чиқарилмайди.
Янгилашдан олдин албатта тўлиқ захира нусха олинг: маълумотлар базаси, сайт файллари ва юкланган файллар папкаси. Янгилаш буйруқ қаторидан бажарилади, бу браузер орқали янгилашга қараганда ишончлироқ, чунки катта журналларда вақт чекловига тушиб қолмайди.
mysqldump -u jurnal_user -p jurnal_db > jurnal_db_backup.sql
tar -czf ojs_files_backup.tar.gz /home/jurnal/ojs_files
php tools/upgrade.php check
php tools/upgrade.php upgrade
Янги версия файлларини эскилари устига кўчиришда config.inc.php, public папкаси ва ўзингиз ўрнатган плагинларни сақлаб қолинг. Катта версиялар орасида ўтишда, масалан бир тармоқдан иккинчисига, аввал синов нусхасида янгилаб кўриш тавсия этилади, чунки эски шаблон ва плагинлар янги версияга мос келмаслиги мумкин.
Юкланган файллар папкасини тўғри жойлаштириш
OJS ўрнатилганда files_dir номли папка сўралади. Бу папкада муаллифлар юборган қўлёзмалар, тақризлар ва ички ҳужжатлар сақланади, шунинг учун у веб орқали очилмайдиган жойда туриши шарт. Агар у сайт илдиз папкаси ичида бўлса, нашр қилинмаган мақолалар ҳавола орқали очилиб қолиши мумкин. Тўғри жойлашув тахминан қуйидагича бўлади:
/home/jurnal/public_html/ # OJS dastur fayllari
/home/jurnal/ojs_files/ # files_dir, veb orqali ochilmaydi
; config.inc.php ichida
files_dir = /home/jurnal/ojs_files
public папкаси эса аксинча очиқ бўлиши керак, чунки у ерда журнал логотиплари ва оммавий файллар туради. Лекин бу папкада PHP файллари ҳеч қачон ишга тушмаслиги лозим. Apache серверда буни public/.htaccess файли орқали қилиш мумкин:
<FilesMatch "\.(php|phtml|phar|php[0-9])$">
Require all denied
</FilesMatch>
Агар сайт Nginx орқали тўғридан-тўғри хизмат қилса, худди шундай қоидани сервер конфигурациясига ёзиш керак. Шу билан бирга config.inc.php файлига фақат сайт эгаси ўқий оладиган рухсат беринг, масалан chmod 640 config.inc.php, чунки унда маълумотлар базаси пароли ва махфий калитлар сақланади.
Шубҳали файлларни топиш
Сайт аллақачон бузилган бўлиши мумкинлигини текшириш учун энг оддий усул жой бўлмаслиги керак бўлган PHP файлларини қидириш. public ва cache папкаларида PHP скрипт бўлмаслиги керак, сўнгги кунларда ўзгарган дастур файллари эса синчиклаб кўриб чиқилиши лозим.
find public/ cache/ -type f -name "*.php"
find . -type f -name "*.php" -mtime -7 -not -path "./cache/*"
grep -rl "eval(base64_decode" --include="*.php" .
Шунингдек, сайт илдизидаги .htaccess файлини очинг. OJS сайтларида тез-тез учрайдиган ҳужум тури шуки, бу файлга қидирув ботлари ёки мобил фойдаланувчиларни бегона сайтга йўналтирувчи қоидалар ёзилади. Администратор ўз компьютеридан сайтни очганда ҳаммаси жойида кўринади, аммо қидирув натижаларидан келган ташрифчилар бошқа саҳифага тушади. Топилган зарарли файлларни ўчиргандан кейин барча администратор паролларини ва маълумотлар базаси паролини алмаштиринг.
Аккаунтлар, сохта рўйхатдан ўтиш ва роллар
OJS'да ҳар бир журнал учун алоҳида роллар бор: менежер, муҳаррир, тақризчи, муаллиф. Вақт ўтиши билан ишдан кетган ходимларнинг аккаунтлари менежер ҳуқуқи билан қолиб кетади. Йилига камида бир марта фойдаланувчилар рўйхатини кўриб чиқинг, керак бўлмаган юқори ҳуқуқларни олиб ташланг ва сайт администратори ролини фақат бир-икки кишига қолдиринг.
Очиқ рўйхатдан ўтиш ботлар учун қулай эшик. Минглаб сохта аккаунтлар базани тўлдиради ва баъзан уларнинг профиллари орқали спам ҳаволалар тарқатилади. config.inc.php файлининг [captcha] бўлимида reCAPTCHA ёқиш имконияти бор; калитларни олиб, уни рўйхатдан ўтиш формаси учун фаоллаштиринг. Аниқ параметр номлари версияга қараб фарқ қилиши мумкин, шунинг учун ўз версиянгиздаги намуна конфигурация файлидаги изоҳларга таянинг.
Ботлар юки ва сервер барқарорлиги
Илмий журналлар мақола архиви, PDF файллар ва кўплаб саҳифаларга эга бўлгани учун қидирув ва маълумот йиғувчи ботлар уларни жуда фаол айланиб чиқади. Баъзи ботлар сониясига ўнлаб сўров юборади ва ҳар бир сўров OJS'да маълумотлар базасига мурожаат қилади. Умумий хостинг тарифида бу журналнинг ўзини ҳам, қўшни сайтларни ҳам секинлаштиради. robots.txt орқали кераксиз бўлимларни ёпиш, кераксиз ботларни фойдаланувчи агенти бўйича чеклаш ва OJS ичидаги кешлашни ёқиш юкни сезиларли камайтиради.
User-agent: *
Disallow: /index.php/*/search
Disallow: /index.php/*/user/register
Disallow: /cache/
Агар журнал катта бўлса ва трафик доимий юқори бўлса, sayt.uz кабинетидан янада кучлироқ хостинг тарифига ёки VPS'га ўтишни кўриб чиқинг. Бу ҳолатда сервер даражасида сўровлар тезлигини чеклаш ҳам мумкин бўлади.
Плагинлар ва доимий кузатув
OJS'га плагинларни фақат расмий плагинлар галереяси ёки ишончли ишлаб чиқувчилардан ўрнатинг. Форумлардан ёки номаълум архивлардан олинган шаблон ва плагинлар ичида яширин код бўлиши мумкин. Ишлатилмаётган плагинларни шунчаки ўчириб қўймасдан, файлларини ҳам олиб ташланг. Ҳар ой камида бир марта хато журналларини кўриб чиқинг, захира нусхалар ҳақиқатан тикланишини синаб кўринг ва янги версия чиққанини кузатиб боринг. Кўпчилик сайтлар мураккаб ҳужум туфайли эмас, балки шундай оддий ишлар ўз вақтида қилинмагани учун бузилади.