Браузер NET::ERR_CERT_DATE_INVALID хатосини кўрсатганда у битта оддий нарсани айтмоқда: сертификатнинг амал қилиш муддати билан қурилмадаги жорий сана бир-бирига тўғри келмаяпти. Ҳар бир SSL сертификатда икки сана бор, "дан" (notBefore) ва "гача" (notAfter). Браузер компьютер ёки телефон соатига қараб, ҳозирги вақт шу оралиқда эканини текширади. Муаммо шундаки, бу текширувнинг икки томони бор ва хато қайси томонда эканини биринчи навбатда аниқлаш керак, акс ҳолда серверда кераксиз ўзгартиришлар қилиб, вақтни беҳуда сарфлаш мумкин.
Хато кимда: сайтдами ёки қурилмадами
Энг тез усул сайтни бошқа қурилмадан очиб кўришдир. Агар сайт телефонингизда мобил интернет орқали нормал очилса, офисдаги битта компьютерда эса хато чиқса, деярли аниқ айтиш мумкинки, муаммо ўша компьютернинг соатида. Аксинча, хато ҳамма қурилмада, турли тармоқларда бир хил чиқса, демак сертификат муддати ҳақиқатан тугаган ёки серверда эски сертификат қолиб кетган.
Яна бир белги: соат нотўғри бўлганда хато одатда битта сайт билан чекланмайди. Фойдаланувчи Google, банк сайти ва почтасини ҳам оча олмайди, чунки уларнинг барчаси HTTPS ишлатади. Агар фақат битта сайтда муаммо бўлса ва бошқа сайтлар ишласа, сабаб сертификатнинг ўзида бўлиш эҳтимоли катта.
Қурилма соати қачон нотўғри бўлиб қолади
Компьютер соати бир неча сония ёки дақиқа адашса, бу хато чиқмайди. Муаммо сана кунлар, ойлар ёки йиллар билан фарқ қилганда пайдо бўлади. Бунга кўпинча қуйидагилар сабаб бўлади:
- Она платадаги кичик батарея (CMOS) эскирган ва компьютер ҳар ўчирилганда сана завод қийматига қайтади.
- Автоматик вақт синхронлаш ўчириб қўйилган ва соат қўлда нотўғри ўрнатилган.
- Телефон ёки планшет узоқ вақт ўчирилиб турган, кейин интернетсиз ёқилган.
- Вақт минтақаси билан сана адаштирилган: соат тўғри кўринади, лекин йил ёки ой бошқа.
Windows'да буни "Параметрлар" бўлимидаги "Вақт ва тил" саҳифасида "Вақтни автоматик ўрнатиш"ни ёқиб тузатиш мумкин. Буйруқ сатридан администратор сифатида синхронлашни мажбуран ишга тушириш ҳам мумкин:
w32tm /resync
Linux компьютерларда ва серверларда вақт ҳолатини timedatectl кўрсатади, синхронлашни эса қуйидагича ёқиш мумкин:
timedatectl
sudo timedatectl set-ntp true
Android ва iPhone'да сана ва вақт созламаларида "Автоматик" ёки "Тармоқ вақтидан фойдаланиш" бандини ёқиш кифоя.
Мисол: мактаб компьютер хонаси
Самарқанддаги мактабнинг информатика хонасида йигирмата эски компьютер бор. Ёзги таътилдан кейин ўқувчилар бирорта сайтни оча олмай қолишди: ҳаммасида ERR_CERT_DATE_INVALID. Ўқитувчи аввал интернет провайдерини айблади, лекин худди шу тармоққа уланган телефонларда сайтлар очилаётган эди. Компьютерлардаги санага қаралганда улар бир неча йил олдинги санани кўрсатаётгани маълум бўлди. Компьютерлар ёз бўйи электрдан узилган, CMOS батареялари эса аллақачон ўтириб қолган эди. Батареялар алмаштирилди, автоматик вақт синхронлаш ёқилди ва муаммо бутунлай йўқолди. Бу ҳолатда сайтлар эгаларига ёзиш ёки серверда бирор нарса ўзгартиришнинг ҳеч қандай фойдаси бўлмас эди.
Сертификат муддатини ўзингиз текшириш
Агар хато ҳамма жойда чиқаётган бўлса, сервердан келаётган сертификатнинг саналарини кўриш керак. Браузерда қулф белгиси орқали сертификат тафсилотларини очиб, "Амал қилиш муддати" бандига қараш мумкин. Терминалдан эса бу битта буйруқ билан бажарилади:
openssl s_client -connect example.uz:443 -servername example.uz </dev/null 2>/dev/null \
| openssl x509 -noout -dates -issuer
Натижада notBefore ва notAfter қаторлари чиқади. Агар notAfter ўтиб кетган бўлса, сертификат ҳақиқатан эскирган. Агар саналар тўғри кўринса-ю, баъзи фойдаланувчиларда хато чиқса, бу яна ўша фойдаланувчиларнинг қурилма соатига ишора қилади. Шунингдек, сервер бир нечта IP'да ишласа, ҳар бири алоҳида текширилиши керак, чунки бири янгиланган, бошқаси эски сертификат билан қолган бўлиши мумкин.
Let's Encrypt автоматик янгиланмай қолса
Let's Encrypt сертификатлари қисқа муддатга берилади ва автоматик янгиланишга мўлжалланган. Одатда бу жараён сезилмайди, лекин баъзи ўзгаришлардан кейин янгилаш жимгина ишламай қолиши мумкин. Энг кўп учрайдиган ҳолат, доменнинг A ёзуви ёки NS серверлари бошқа жойга ўзгартирилганида: Let's Encrypt домен эгалигини текшириш учун сўров юборади, жавоб эса бошқа сервердан келади. Яна бир сабаб, сайт созламаларида /.well-known/acme-challenge/ манзилини блоклайдиган ёки бошқа доменга йўналтирадиган қоида қўшилган бўлиши.
Масалан, Тошкентдаги кичик онлайн дўкон misol.uz эгаси дизайнернинг маслаҳати билан домен A ёзувини синов учун бошқа серверга қаратди, кейин эса уни қайтаришни унутди. Бир неча ҳафта ўтиб асосий сайт сертификати янгилана олмай, муддати тугади ва харидорлар ERR_CERT_DATE_INVALID кўра бошлади. DNS ёзуви тўғрилангач, сертификат хостинг панелида қайта чиқарилди ва сайт одатдагидек ишлай бошлади.
sayt.uz хостингида Let's Encrypt сертификатлари автоматик янгиланади, аммо бу домен хостинг серверига қараган бўлишини талаб қилади. Агар сертификат муддати тугаган бўлса, аввал sayt.uz кабинетидаги DNS ва NS созламаларини текширинг, сўнг сертификатни хостинг панели орқали қайта чиқаринг ёки техник ёрдамга мурожаат қилинг.
Оралиқ сертификат ва эски тизимлар
Баъзан сайтнинг ўз сертификати яроқли бўлса ҳам, хато занжирдаги оралиқ ёки илдиз сертификат билан боғлиқ бўлади. Жуда эски оператсион тизимлар янгиланмаган ишончли илдизлар рўйхатига эга, шунинг учун улар баъзи сертификатларни муддати ўтган ёки номаълум деб ҳисоблаши мумкин. Бундай ҳолатда ечим қурилма ёки браузерни янгилашда. Сервер томонида эса тўлиқ занжир (fullchain) берилаётганига ишонч ҳосил қилиш керак, чунки фақат сайт сертификатини бериб, оралиқ сертификатни қолдириб кетиш ҳам турли қурилмаларда турлича хатоларга олиб келади.