Кўп дастурчилар SQLite'ни "ўқув база" ёки фақат синов учун восита деб ҳисоблайди. Аслида SQLite дунёдаги энг кенг тарқалган маълумотлар базаси двигателларидан бири: у телефонлар, браузерлар ва минглаб дастурлар ичида ишлайди. Laravel'нинг сўнгги версиялари янги лойиҳани стандарт ҳолатда SQLite билан яратади, Django ҳам у билан дарҳол ишлайди. Шундай экан, савол "SQLite яхшими ёки ёмонми" эмас, балки "менинг лойиҳам учун етарлими" деган саволдир. Қуйида шу саволга амалий жавоб берамиз.
SQLite қандай ишлайди ва MySQL'дан нимаси билан фарқ қилади
MySQL ва PostgreSQL алоҳида сервер жараёни сифатида ишлайди: илова унга тармоқ ёки сокет орқали уланади, сервер эса фойдаланувчилар, рухсатлар ва бир вақтдаги уланишларни бошқаради. SQLite'да эса сервер йўқ. Бутун база битта файл бўлиб, илова уни кутубхона орқали тўғридан-тўғри ўқийди ва ёзади. Шу сабабли созлаш деярли керак эмас, уланиш кечикиши йўқ, ўқиш сўровлари эса жуда тез бажарилади.
Бу тузилманинг асосий чеклови ёзиш жараёнида намоён бўлади. SQLite бир вақтнинг ўзида фақат битта ёзувчига рухсат беради. Ўқишлар параллел бўлиши мумкин, лекин икки сўров бир пайтда ёзмоқчи бўлса, иккинчиси биринчиси тугашини кутади. Агар кутиш вақти тугаса, илова database is locked хатосини олади. Шунинг учун SQLite'нинг яроқлилиги кўпроқ ёзиш юкламасига боғлиқ.
Қайси лойиҳалар учун SQLite бемалол етарли
Андижондаги ўқув марказининг курсга ёзилиш сайтини олайлик. Кунига бир неча юз киши курслар рўйхатини кўради, бир неча ўн киши ариза қолдиради, маъмур эса кунига бир-икки марта жадвални янгилайди. Бу ерда ёзиш сўровлари сонияда биттадан ҳам кам ва ҳар бири миллисекундларда тугайди. Бундай сайт учун алоҳида MySQL сервери ортиқча мураккаблик, SQLite эса йиллар давомида муаммосиз ишлайди.
Умуман олганда SQLite қуйидаги ҳолларда яхши танлов:
- асосан ўқиладиган сайтлар: блог, каталог, визитка, ҳужжатлар саҳифаси;
- кичик ва ўрта ички тизимлар: омбор ҳисоби, ариза қабул қилиш, ички CRM;
- Telegram ботлар ва кичик API хизматлар, агар улар битта серверда ишласа;
- битта сервер ва битта илова нусхасидан иборат лойиҳалар.
Қачон SQLite муаммо бўлади
Бир вақтда кўп фойдаланувчи ёзадиган тизимларда, масалан акция пайтида сониясига ўнлаб буюртма қабул қиладиган интернет-дўкон ёки кўп фойдаланувчили чат иловасида ягона ёзувчи чеклови тор жойга айланади. Иловани бир нечта серверга тарқатиш керак бўлса ҳам SQLite мос келмайди, чунки база файли битта дискда туради. Файлни тармоқ дисклари (масалан, NFS) орқали бўлишиш тавсия этилмайди: у ерда файл қулфлари ишончсиз ишлайди ва база бузилиши мумкин.
SQLite'да фойдаланувчилар ва ҳуқуқлар тизими ҳам йўқ: файлни ўқий оладиган ҳар қандай жараён бутун базани ўқий олади. Агар базага турли ҳуқуқларга эга бир нечта илова ёки ходим уланиши, репликация ёки автоматик захира сервери керак бўлса, MySQL ёки PostgreSQL тўғри танлов бўлади.
Хостингда база файлини ҳимоялаш
SQLite билан энг хавфли хато база файлини сайтнинг оммавий папкасига қўйишдир. Агар app.db файли public_html ичида бўлса, уни браузер орқали тўғридан-тўғри юклаб олиш мумкин, яъни барча мижозлар маълумоти, парол хешлари ва аризалар бегона қўлга ўтади. Файлни веб-илдиздан ташқарига қўйинг:
/home/user/misol.uz/
├── data/
│ └── app.db # baza shu yerda, veb orqali ochilmaydi
└── public_html/
└── index.php
Агар CMS ёки тайёр скрипт файлни фақат оммавий папкада сақлай олса, камида веб-сервер орқали киришни ёпинг. Apache ишлатиладиган хостингда буни .htaccess билан қилиш мумкин:
# public_html/.htaccess
<FilesMatch "\.(db|sqlite|sqlite3)$">
Require all denied
</FilesMatch>
Яна бир муҳим нуқта: SQLite ёзиш пайтида база файли ёнида вақтинчалик журнал файлларини (app.db-wal, app.db-shm ёки app.db-journal) яратади. Шунинг учун нафақат файл, балки у турган папка ҳам PHP жараёни учун ёзиладиган бўлиши керак. Акс ҳолда attempt to write a readonly database хатоси чиқади.
Тўғри созлаш: WAL режими ва кутиш вақти
Стандарт созламаларда SQLite ёзиш пайтида ўқишларни ҳам тўхтатиб туради. WAL (Write-Ahead Logging) режимида эса ёзиш давом этаётганда ҳам ўқувчилар ишлашда давом этади, бу веб-сайт учун катта фарқ қилади. busy_timeout эса база банд бўлса дарҳол хато қайтариш ўрнига белгиланган миллисекунд давомида кутишни буюради. Ташқи калитлар текшируви SQLite'да стандарт ҳолатда ўчиқ, уни ҳар бир уланишда ёқиш керак.
<?php
$pdo = new PDO('sqlite:' . __DIR__ . '/../data/app.db');
$pdo->setAttribute(PDO::ATTR_ERRMODE, PDO::ERRMODE_EXCEPTION);
$pdo->exec('PRAGMA journal_mode = WAL');
$pdo->exec('PRAGMA busy_timeout = 5000');
$pdo->exec('PRAGMA synchronous = NORMAL');
$pdo->exec('PRAGMA foreign_keys = ON');
WAL режими базанинг ўзида сақланади, қолган параметрлар эса ҳар уланишда берилади. WAL билан synchronous = NORMAL илова йиқилганда базани бузилишдан ҳимоя қилади, аммо кутилмаган электр узилишида сўнгги транзакциялар йўқолиши мумкин. Ҳар бир ёзув муҳим бўлса, FULL қийматини қолдиринг. Laravel'да йўл тўлиқ кўринишда берилади:
# .env (Laravel)
DB_CONNECTION=sqlite
DB_DATABASE=/home/user/misol.uz/data/app.db
Бундан ташқари транзакцияларни қисқа тутинг: транзакция ичида ташқи API'га сўров юбориш ёки файл юклаш каби узоқ амалларни бажарманг. Ёзиш қанча тез тугаса, database is locked эҳтимоли шунча кам бўлади.
Захира олишнинг тўғри усули
Ишлаб турган базани оддий cp билан нусхалаш хавфли: нусхалаш пайтида ёзув содир бўлса ёки WAL файлидаги ўзгаришлар ҳали асосий файлга ўтмаган бўлса, захира тўлиқ бўлмайди. Бунинг ўрнига SQLite'нинг ўз воситаларидан фойдаланинг. Захира олгандан кейин унинг бутунлигини текширинг.
# ishlab turgan bazadan xavfsiz nusxa
sqlite3 /home/user/misol.uz/data/app.db ".backup '/home/user/backup/app.db'"
# yoki (SQLite 3.27+)
sqlite3 /home/user/misol.uz/data/app.db "VACUUM INTO '/home/user/backup/app-copy.db'"
# butunlikni tekshirish, javob: ok
sqlite3 /home/user/backup/app.db "PRAGMA integrity_check;"
Кунлик захирани cron орқали автоматлаштиринг ва бир нечта охирги нусхани сақлаб қолинг. Cron қаторида % белгисини тескари чизиқ билан ёзишни унутманг.
0 3 * * * sqlite3 /home/user/misol.uz/data/app.db ".backup '/home/user/backup/app-$(date +\%F).db'"
MySQL ёки PostgreSQL'га ўтиш вақти келганини қандай билиш мумкин
Агар логларда database is locked мунтазам чиқа бошласа, база бир неча гигабайтга етиб, захира ва текширув узоқ вақт олса ёки иловани иккинчи серверга кенгайтириш режаси пайдо бўлса, кўчишни режалаштириш вақти келди. Laravel ва Django каби фреймворкларда миграциялар базадан мустақил ёзилгани учун ўтиш одатда созламани алмаштириш ва маълумотни кўчиришдан иборат бўлади. sayt.uz хостингида MySQL базасини бошқарув панелидан яратиш мумкин, шунинг учун кичик бошлаб, керак бўлганда каттароқ базага ўтиш тўлиқ амалий йўл.