📊
Хостинг

Grafana ва Prometheus: сервер мониторинги асослари

15.11.2026
← Барча мақолалар

Сервер одатда тўсатдан эмас, аста-секин муаммога яқинлашади: диск кундан-кунга тўлади, хотира сарфи ҳар янгиланишдан кейин бироз ошади, CPU эса фақат кечки соатларда чегарага етади. Бундай ўзгаришларни "сайт секинлашди" деган шикоят келгандагина эмас, олдиндан кўриш учун мониторинг керак. Prometheus ва Grafana жуфтлиги бу вазифани бепул ва очиқ кодли воситалар билан ҳал қилади. Ушбу мақолада уларнинг ҳар бири нима қилишини, қандай боғланишини ва оддий VPS'да ишлайдиган минимал тизимни қандай йиғишни кўриб чиқамиз.

Prometheus нима йиғади ва қандай сақлайди

Prometheus вақт қаторлари базаси ва йиғувчи хизматдир. У белгиланган оралиқда, масалан ҳар 15 сонияда, кузатилаётган хизматларнинг HTTP манзилига ўзи мурожаат қилади ва у ердаги кўрсаткичларни ўқиб олади. Бу тортиб олиш модели: сервер маълумотни юбормайди, Prometheus уни ўзи тортиб олади. Ҳар бир кўрсаткич ном, ёрлиқлар ва вақт бўйича қийматлардан иборат бўлади, шунинг учун кейинчалик "қайси дискда", "қайси серверда" каби саволларга аниқ жавоб олиш мумкин.

Кўрсаткичларни чиқариб берадиган кичик дастурлар экспортерлар деб аталади. Энг кўп ишлатиладигани node_exporter бўлиб, у Linux тизимининг CPU, хотира, диск, тармоқ ва юклама кўрсаткичларини 9100-портда эълон қилади. Бошланғич босқичда сервернинг умумий ҳолатини кўриш учун шунинг ўзи етарли.

Grafana бу тизимда қандай ўрин тутади

Prometheus'нинг ўз веб-интерфейси бор, лекин у асосан сўровларни синаш учун мўлжалланган. Grafana эса визуализация қатлами: у Prometheus'ни маълумот манбаи сифатида улайди ва кўрсаткичларни графиклар, жадваллар ва индикаторлар кўринишидаги панелларга айлантиради.

Мисол: Тошкентдаги интернет-дўкон сервери

Тасаввур қилинг, Тошкентдаги маиший техника дўконининг misol.uz сайти битта VPS'да ишлайди. Ҳар ҳафта охири акция бошланганда сайт секинлашади, лекин дастурчи серверга кирганда ҳаммаси жойида кўринади, чунки юклама аллақачон пасайган бўлади. Prometheus ва Grafana ўрнатилгандан сўнг, графикда шанба куни соат 20:00 атрофида оператив хотира деярли тугаши ва тизим swap хотирасига ўта бошлаши кўринди. Тахмин аниқ фактга айланди ва жамоа хотирани ошириш ёки кешни созлаш ҳақида асосли қарор қабул қилди.

Ubuntu VPS'да Prometheus ва node_exporter'ни ўрнатиш

Ubuntu ва Debian репозиторийларида иккала пакет ҳам тайёр ҳолда мавжуд. Ўрнатишдан сўнг иккала хизмат ҳам systemd орқали автоматик ишга тушади.

sudo apt update
sudo apt install -y prometheus prometheus-node-exporter
systemctl status prometheus prometheus-node-exporter

Асосий созлама файли /etc/prometheus/prometheus.yml манзилида жойлашган. Унда қайси манзиллардан қанча оралиқда маълумот йиғилиши кўрсатилади. Қуйидаги минимал созламада Prometheus ўзини ва шу сервердаги node_exporter'ни кузатади, огоҳлантириш қоидалари эса алоҳида папкадан ўқилади.

global:
  scrape_interval: 15s

rule_files:
  - /etc/prometheus/rules/*.yml

scrape_configs:
  - job_name: prometheus
    static_configs:
      - targets: ['localhost:9090']
  - job_name: node
    static_configs:
      - targets: ['localhost:9100']

Таҳрирдан кейин файлни promtool check config /etc/prometheus/prometheus.yml билан текшириб, сўнг sudo systemctl restart prometheus билан хизматни қайта ишга туширинг.

Grafana'ни ўрнатиш ва Prometheus'ни улаш

Grafana расмий APT репозиторийси орқали ўрнатилади. Қуйидаги буйруқлар репозиторий калитини қўшади, пакетни ўрнатади ва хизматни ёқади. Grafana стандарт ҳолатда 3000-портда ишлайди ва биринчи киришда admin фойдаланувчиси паролини алмаштиришни талаб қилади.

sudo apt install -y apt-transport-https wget gnupg
sudo mkdir -p /etc/apt/keyrings
wget -q -O - https://apt.grafana.com/gpg.key | gpg --dearmor | sudo tee /etc/apt/keyrings/grafana.gpg > /dev/null
echo "deb [signed-by=/etc/apt/keyrings/grafana.gpg] https://apt.grafana.com stable main" | sudo tee /etc/apt/sources.list.d/grafana.list
sudo apt update
sudo apt install -y grafana
sudo systemctl enable --now grafana-server

Киргандан сўнг уланишлар бўлимида янги маълумот манбаи сифатида Prometheus танланади ва манзил http://localhost:9090 деб ёзилади. Кейин тайёр панел импорт қилиш мумкин: Grafana ҳамжамияти node_exporter учун кўплаб тайёр панеллар эълон қилган, уларни ID рақами орқали бир неча сонияда қўшса бўлади. Лекин кейинчалик 5-6 та керакли графикдан иборат ўз панелингизни яратган маъқул.

Биринчи PromQL сўровлари

PromQL Prometheus'нинг сўров тили бўлиб, Grafana панеллари ҳам айнан шу сўровлар асосида чизилади. Бошлаш учун учта кўрсаткични билиш кифоя: CPU қанчалик банд, қанча хотира бўш ва дискда қанча жой қолган. rate() функцияси ҳисоблагичнинг сониядаги ўзгариш тезлигини ҳисоблайди, [5m] эса сўнгги беш дақиқалик ойнани билдиради.

# CPU bandligi, foizda
100 - avg by (instance) (rate(node_cpu_seconds_total{mode="idle"}[5m])) * 100

# Bo'sh operativ xotira, foizda
node_memory_MemAvailable_bytes / node_memory_MemTotal_bytes * 100

# Asosiy bo'limdagi bo'sh disk, foizda
node_filesystem_avail_bytes{mountpoint="/"} / node_filesystem_size_bytes{mountpoint="/"} * 100

Диск тўлаётганини олдиндан билиш учун огоҳлантириш

График фақат унга қаралганда фойда беради, шунинг учун энг муҳим ҳолатлар учун огоҳлантириш қоидалари ёзиш керак. Қуйидаги қоида асосий бўлимда 10 фоиздан кам жой қолган ҳолат 10 дақиқа давом этса ишга тушади. Уни /etc/prometheus/rules/server.yml файлига сақлаб, Prometheus'ни қайта ишга туширасиз.

groups:
  - name: server
    rules:
      - alert: DiskAlmostFull
        expr: node_filesystem_avail_bytes{mountpoint="/"} / node_filesystem_size_bytes{mountpoint="/"} * 100 < 10
        for: 10m
        labels:
          severity: warning
        annotations:
          summary: "Diskda 10 foizdan kam joy qoldi"

Prometheus қоидани фақат баҳолайди, хабар юбориш эса Alertmanager вазифаси: у Telegram, электрон почта ёки бошқа каналларга билдиришнома жўнатади. Кичик лойиҳаларда унинг ўрнига Grafana'нинг ўз огоҳлантириш тизимидан фойдаланиш ҳам мумкин, у панел сўровлари асосида ишлайди ва созлаш интерфейси соддароқ.

Мониторинг портларини ташқаридан ёпиш

Энг кўп учрайдиган хато Prometheus (9090) ва node_exporter (9100) портларини интернетга очиқ қолдиришдир. Бу портларда аутентификация йўқ, демак исталган одам серверингиз тузилиши, дисклари ва юкламаси ҳақида маълумот олиши мумкин. Агар ҳаммаси битта серверда бўлса, бу портларни фақат localhost учун қолдиринг, Grafana'га эса фақат ўз IP манзилингиздан ёки HTTPS прокси орқали киринг.

sudo ufw allow OpenSSH
sudo ufw allow from 203.0.113.10 to any port 3000 proto tcp
sudo ufw deny 9090/tcp
sudo ufw deny 9100/tcp
sudo ufw enable

203.0.113.10 ўрнига доимий IP манзилингизни ёзинг. Доимий IP бўлмаса, Grafana'ни Nginx орқасига қўйиб, Let's Encrypt сертификати ва кучли парол билан ҳимояланг.

Shared хостинг ёки VPS: мониторинг қаерда мумкин

Prometheus ва Grafana доимий ишлайдиган хизматлар бўлиб, улар учун root ҳуқуқи ва ўз портларингиз керак, шунинг учун улар VPS ёки алоҳида серверда ўрнатилади. Shared хостингда сервер ҳолатини провайдер кузатади, сиз эса ISPmanager панелида диск ва ресурс сарфини кўрасиз. Лойиҳангиз ўз мониторингини талаб қилса, sayt.uz кабинетидан VPS буюртма қилиб, юқоридаги созламаларни ўша ерда қўллашингиз мумкин.

Ўхшаш мақолалар

🤖 Telegram бот "Conflict: terminated by other getUpdates" хатоси: сабаби ва ечими 🔁 WordPress сайтни кўчириш: URL алмаштириш ва serialize маълумотлар 📬 Почта қутиларини кўчириш: imapsync билан хатларни йўқотмасдан ўтказиш 🪶 SQLite'ни реал лойиҳада (production) ишлатиш мумкинми
🌐 Тил
🇺🇿 O'zbek 🇺🇿 Ўзбек ✓ 🇷🇺 Русский 🇬🇧 English