Сайт очилмай қолганда браузер одатда «Саҳифага кириб бўлмади» ёки «DNS_PROBE_FINISHED_NXDOMAIN» каби қисқа хабар чиқаради ва сабабни деярли тушунтирмайди. Аслида ҳар бир DNS сўровига сервер жавоб кодини қайтаради ва бу код муаммонинг қаерда эканини аниқ кўрсатади. Энг кўп учрайдиган учта хато коди — SERVFAIL, NXDOMAIN ва REFUSED — бир-биридан бутунлай фарқ қилади: бири домен умуман йўқлигини, иккинчиси DNS занжирининг бирор жойи узилганини, учинчиси эса сервер сўровга жавоб беришни хоҳламаганини билдиради.
DNS жавоб коди қаерда кўринади
Браузер жавоб кодини яширади, шунинг учун текшириш учун буйруқ қаторидан фойдаланиш керак. Linux ва macOS'да dig утилитаси бор, Windows'да эса nslookup ёки PowerShell'даги Resolve-DnsName ишлатилади. dig натижасининг сарлавҳа қисмида status: майдони туради ва айнан шу ерда NOERROR, NXDOMAIN, SERVFAIL ёки REFUSED ёзилади. NOERROR сўров муваффақиятли бажарилганини англатади, қолганлари эса турли хил хатолардир.
dig misol-klinika.uz A
;; ->>HEADER<<- opcode: QUERY, status: NXDOMAIN, id: 41872
;; flags: qr rd ra; QUERY: 1, ANSWER: 0, AUTHORITY: 1, ADDITIONAL: 1
Шуни ҳам билиш керакки, NOERROR ҳар доим ҳам ёзув борлигини билдирмайди. Агар статус NOERROR бўлса-ю, ANSWER бўлими бўш бўлса, демак домен мавжуд, лекин сиз сўраган турдаги ёзув (масалан, AAAA ёки MX) унда йўқ. Бу ҳолат баъзан NODATA деб аталади ва у сервер хатоси эмас, балки ёзув қўшилмаганининг белгисидир.
NXDOMAIN: бундай ном мавжуд эмас
NXDOMAIN энг тушунарли хато: DNS тизими сўралган ном мавжуд эмаслигини расман тасдиқлайди. Энг оддий сабаби — манзилда хато ёзилган бўлиши, масалан, misol-klinika.uz ўрнига misol-klinka.uz терилган. Иккинчи кенг тарқалган сабаб — субдомен учун ёзув яратилмаган: асосий домен ишлайди, лекин shop.misol-klinika.uz учун A ёки CNAME қўшилмаган бўлса, айнан шу субдомен NXDOMAIN қайтаради.
Учинчи ва энг хавфли сабаб — доменнинг ўзи зона даражасида кўринмай қолиши. Бу домен муддати тугаб, делегацияси тўхтатилганда ёки рўйхатдан ўтказиш жараёни охиригача якунланмаганда юз беради. Бундай ҳолатда нафақат сайт, балки почта ҳам ишламайди, чунки MX ёзувлари ҳам топилмайди. Шунинг учун NXDOMAIN кўрганда, айниқса хато асосий доменнинг ўзида бўлса, аввал домен ҳолати ва муддатини текшириш керак.
whois misol-klinika.uz
dig +trace misol-klinika.uz
dig +trace сўровни илдиз серверлардан бошлаб босқичма-босқич кўрсатади. Агар .uz зонаси серверлари домен ҳақида ҳеч нарса билмаса, муаммо рўйхатдан ўтказиш ёки делегацияда. Агар делегация бор, лекин сизнинг ном серверингиз NXDOMAIN қайтарса, демак зонада керакли ёзув йўқ.
SERVFAIL: жавоб олишнинг иложи бўлмади
SERVFAIL «сервер хатоси» дегани, лекин бу одатда сизнинг компьютерингиз сўров юборган рекурсив сервер (провайдер сервери ёки 8.8.8.8 каби оммавий сервер) жавоб топа олмаганини билдиради. У домен мавжуд ёки мавжуд эмаслигини айтолмайди, чунки занжир ўртасида узилиб қолган. Айнан шу сабабли SERVFAIL ташхис қўйиш учун энг қийин код ҳисобланади.
Амалиётда SERVFAIL'нинг бир нечта типик сабаби бор. Биринчиси — домен учун кўрсатилган барча ном серверлари ишламаяпти ёки тармоқдан кўринмаяпти. Иккинчиси — «lame delegation», яъни регистраторда кўрсатилган NS серверлар бу домен зонасини умуман билмайди. Учинчиси ва жуда кўп учрайдигани — DNSSEC хатоси: юқори зонада DS ёзуви қолиб кетган, ном серверлари эса алмаштирилган ва янги серверлар зонани имзоламайди ёки бошқа калит билан имзолайди. Валидация қилувчи резолвер бундай жавобга ишонмайди ва SERVFAIL қайтаради.
DNSSEC айбдор эканини текширишнинг осон йўли бор. +cd (checking disabled) байроғи резолверга имзони текширмасликни айтади. Агар оддий сўров SERVFAIL, +cd билан эса NOERROR қайтарса, муаммо деярли аниқ DNSSEC'да.
dig @8.8.8.8 misol-klinika.uz A
dig @8.8.8.8 misol-klinika.uz A +cd
dig misol-klinika.uz DS
REFUSED: сервер жавоб беришдан бош тортди
REFUSED коди сервер сўровни олгани, лекин ўз сиёсати сабабли унга жавоб бермаганини билдиради. Кўпинча бу икки вазиятда учрайди. Биринчиси — сиз авторитатив серверга бевосита мурожаат қилиб, у хизмат қилмайдиган домен ҳақида сўрайсиз. Масалан, ном серверлари алмаштирилган, лекин янги серверда зона ҳали яратилмаган: бундай сервер ўзига тегишли бўлмаган домен ҳақидаги сўровга REFUSED билан жавоб беради.
Иккинчи вазият — рекурсив сўровларни фақат ўз мижозлари учун бажарадиган сервер. Кўп корпоратив ва хостинг DNS серверлари бегона IP манзиллардан келган рекурсив сўровларни рад этади ва бу хавфсизлик нуқтаи назаридан тўғри созлама. Шунинг учун REFUSED кўрганда аввал қайси серверга сўров юбораётганингизни аниқланг: агар бу доменнинг ўз NS сервери бўлса ва у REFUSED қайтарса, демак зона ўша серверга қўшилмаган.
dig misol-klinika.uz NS +short
dig @ns1.misol-hosting.uz misol-klinika.uz SOA
Реал мисол: клиника сайти хостинг алмаштиргандан кейин
Тошкентдаги хусусий стоматология клиникаси сайтини янги хостингга кўчирди ва регистратор панелида ном серверларини янгиларига алмаштирди. Эртаси куни баъзи беморлар сайт очилмаётганини айтди, бошқаларда эса ҳаммаси жойида эди. Текширув шуни кўрсатдики, бир оператор резолверида сайт SERVFAIL қайтаряпти, бошқасида эса ишлаяпти. +cd билан юборилган сўров муваффақиятли бўлди, демак сабаб DNSSEC эди: аввалги провайдерда имзолаш ёқилган ва юқори зонада DS ёзуви қолган, янги серверлар эса зонани имзоламаган. Валидация қилмайдиган резолверлар хатони сезмаган, валидация қиладиганлари эса сайтни бутунлай блоклаган.
Ечим регистратор томонидаги эски DS ёзувини ўчириш бўлди. Шундан кейин, DS ёзувининг кеш муддати ўтгач, барча резолверларда сайт очила бошлади. Бу мисолдан муҳим сабоқ чиқади: ном серверларини алмаштиришдан олдин DNSSEC ҳолатини текширинг ва керак бўлса, аввал DS ёзувини олиб ташланг ёки янги серверда имзолашни созланг.
Хато кодлари бўйича қисқа жадвал
| Код | Маъноси | Биринчи навбатда текширинг |
|---|---|---|
| NXDOMAIN | Ном мавжуд эмас | Имло, субдомен ёзуви, домен муддати ва делегацияси |
| SERVFAIL | Резолвер жавоб ололмади | NS серверлар ишлаши, DNSSEC (+cd билан), lame delegation |
| REFUSED | Сервер жавоб беришни рад этди | Зона шу серверда борми, сўров тўғри серверга кетяптими |
| NOERROR, бўш жавоб | Домен бор, ёзув йўқ | Керакли турдаги ёзув (A, AAAA, MX) қўшилганми |
Тузатгандан кейин кеш ва кутиш
DNS хатосини тузатгандан кейин ҳам у бир муддат кўринишда қолиши мумкин, чунки резолверлар жавобларни кешлайди. Ижобий жавоблар ёзувнинг TTL қиймати бўйича сақланади, салбий жавоблар (NXDOMAIN) эса SOA ёзувидаги минимал TTL бўйича кешланади. Шунинг учун ёзувни қўшишдан олдин манзилни очиб кўрган бўлсангиз, NXDOMAIN жавоби бир муддат сақланиб қолиши табиий. Компьютерингиздаги локал кешни тозалаш учун Windows'да ipconfig /flushdns буйруғидан фойдаланинг, провайдер кеши эса вақт ўтиши билан ўзи янгиланади.
Агар доменингиз ва хостингингиз sayt.uz'да бўлса, ном серверлари ва зона ёзувларини кабинетдаги DNS бўлимида кўришингиз мумкин. Юқоридаги буйруқлар натижасини техник ёрдамга юборсангиз, муаммо анча тез аниқланади, чунки жавоб коди ва уни қайси сервер қайтаргани дарҳол кўринади.