Корпоратив почта ишга туширилгандан кейин энг кўп эшитиладиган шикоят: «Мен хат юбораман, лекин бизга келган хатлар етиб келмаяпти». Бундай ҳолатда айбдор деярли ҳар доим MX ёзуви бўлади. MX (Mail Exchanger) ёзуви бошқа почта серверларига сизнинг доменингиз учун хатларни қайси серверга топшириш кераклигини айтади. Агар бу ёзув нотўғри бўлса, юборувчи сервер хатни бошқа жойга олиб боради ёки умуман манзил топа олмай, маълум вақт уриниб кўргач, уни қайтариб юборади. Қуйида амалиётда энг кўп учрайдиган олтита сабабни ва уларни қандай текширишни кўриб чиқамиз.
Аввал жорий ҳолатни кўриб олинг
Ҳар қандай тузатишдан олдин доменингизнинг MX ёзувлари ҳозир дунёга қандай кўринишини билиб олиш керак. Бунинг учун dig ёки Windows'даги nslookup етарли. Натижада ҳар бир MX ёзувининг устуворлик рақами ва почта сервери номи чиқади. Рақам қанчалик кичик бўлса, сервер шунчалик устувор ҳисобланади ва юборувчилар хатни биринчи навбатда унга топширишга ҳаракат қилади.
dig misol-mebel.uz MX +short
10 mail.misol-mebel.uz.
dig mail.misol-mebel.uz A +short
203.0.113.25
nslookup -type=mx misol-mebel.uz1-сабаб: MX IP манзилга кўрсатилган
MX ёзувининг қиймати IP манзил эмас, балки хост номи бўлиши шарт. Кўпчилик панелга тўғридан-тўғри сервер IP манзилини ёзади, чунки A ёзувида шундай қилинган. Баъзи DNS панеллари буни қабул қилиб юборади, лекин стандарт бўйича MX номга ишора қилиши керак ва кўп почта серверлари бундай ёзувни яроқсиз деб ҳисоблайди. Тўғри усул — аввал mail.misol-mebel.uz учун A ёзуви яратиш, сўнг MX ёзувида айнан шу номни кўрсатиш.
2-сабаб: MX кўрсатган номнинг A ёзуви йўқ ёки у CNAME
MX тўғри номга ишора қилиши мумкин, лекин ўша номнинг ўзи ҳеч қаерга олиб бормаса, хат етказилмайди. Масалан, MX mail.misol-mebel.uz деб турибди, лекин бу субдомен учун A ёзуви ўчириб юборилган ёки эски сервернинг IP манзилини кўрсатиб қолган. Бундан ташқари, стандартлар MX нишони CNAME бўлишига рухсат бермайди. Кўп серверлар барибир CNAME'ни кузатиб боради, аммо бунга таяниш хавфли, шунинг учун MX кўрсатган ном тўғридан-тўғри A (ва керак бўлса AAAA) ёзувига эга бўлиши керак.
3-сабаб: эски MX ёзувлари ўчирилмаган
Почта хизматини алмаштирганда янги MX қўшилади, лекин эскиси унутилади. Натижада зонада иккита ёки ундан кўп MX ёзуви туради ва уларнинг устуворлиги аралашиб кетади. Агар эски сервернинг рақами кичикроқ бўлса, хатларнинг катта қисми ўша ерга боради, у ерда эса қутилар аллақачон ўчирилган ёки ҳеч ким текширмайди. Энг чалкаш ҳолат — иккала ёзувнинг рақами бир хил бўлиши: бунда хатлар тасодифий тақсимланади ва ходимлар «баъзи хатлар келади, баъзилари йўқ» деб шикоят қилади.
4-сабаб: ёзув нотўғри номга ёки нуқтасиз қўшилган
MX ёзуви доменнинг ўзига, яъни панелларда одатда @ белгиси билан кўрсатиладиган илдиз номга қўшилиши керак. Кўпинча у адашиб mail ёки www номига қўшилади ва натижада info@misol-mebel.uz манзили учун ҳеч қандай MX бўлмайди. Зона файлини қўлда таҳрир қилганда яна бир классик хато бор: охирида нуқтасиз ёзилган номга зона номи автоматик қўшилади.
; noto'g'ri: mail.misol-mebel.uz.misol-mebel.uz ga aylanadi
@ IN MX 10 mail.misol-mebel.uz
; to'g'ri: oxirida nuqta bor
@ IN MX 10 mail.misol-mebel.uz.5-сабаб: ёзув авторитатив бўлмаган жойда ўзгартирилган
Домен DNS'ини фақат ном серверлари кўрсатилган жойда бошқариш мумкин. Агар доменнинг NS ёзувлари, масалан, Cloudflare'га кўрсатилган бўлса-ю, сиз MX'ни хостинг панелида ўзгартирсангиз, бу ўзгариш ҳеч кимга кўринмайди. Бу айниқса сайт ва почта турли жойларда бўлганда тез-тез учрайди. Текшириш осон: аввал доменнинг NS серверларини аниқланг, кейин MX'ни тўғридан-тўғри ўша сервердан сўранг.
dig misol-mebel.uz NS +short
dig @ns1.misol-dns.uz misol-mebel.uz MX +short6-сабаб: DNS тўғри, лекин почта сервери доменни қабул қилмайди
Баъзан MX мукаммал созланган, аммо хатлар барибир қайтади. Бунда муаммо DNS'да эмас, почта серверининг ўзида: домен серверда маҳаллий домен сифатида қўшилмаган, керакли қути яратилмаган ёки қути ҳажми тўлган. Юборувчига қайтган хатдаги хато матни бу ерда энг фойдали манба: «User unknown» қутининг йўқлигини, «Relay access denied» домен серверда йўқлигини, «Mailbox full» эса жой тугаганини билдиради. Сервернинг 25-портда жавоб бераётганини ҳам текшириб кўриш керак.
nc -vz mail.misol-mebel.uz 25
telnet mail.misol-mebel.uz 25Мисол: мебель дўкони почтани кўчиргандан кейин
Тошкентдаги мебель дўкони сайтини бир жойда қолдириб, почтани алоҳида корпоратив хизматга ўтказди. Янги MX ёзуви қўшилди, лекин сотув бўлими буюртма хатларининг ярми келмаётганини айтди. dig MX иккита ёзувни кўрсатди: янги сервер 10 устуворлик билан ва эски хостинг сервери ҳам 10 билан. Хатлар икки сервер ўртасида тасодифан бўлинаётган эди, эски сервердаги қутиларни эса ҳеч ким очмасди. Эски MX ўчирилгандан ва TTL муддати ўтгандан кейин барча хатлар янги серверга кела бошлади, эски қутидаги хатлар эса қўлда кўчирилди.
Ўзгартиришдан кейин нимани кутиш керак
MX ёзуви ўзгаргандан кейин юборувчи серверлар уни дарҳол кўрмаслиги мумкин, чунки эски жавоб TTL муддати давомида кешда туради. Шунинг учун почта кўчиришни режалаштираётганда бир кун олдин MX'нинг TTL қийматини кичрайтириб қўйиш фойдали. Яхши хабар шундаки, вақтинча етказиб бўлмаган хатлар одатда дарҳол йўқолмайди: юборувчи серверлар уларни навбатда ушлаб, бир неча соат ёки кун давомида қайта уриниб кўради. Домен ва почта sayt.uz'да бўлса, MX ва унга боғлиқ A ёзувларини кабинетдаги DNS бўлимида бир жойда кўриб, солиштириб чиқишингиз мумкин.